BẢO TỒN THÍCH ỨNG , PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN ĐỂ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN LÀNG XÃ TRUYỀN THỐNG (Phần 2)

PGS.TS. Phạm Hùng Cường

Phương pháp tiếp cận Bảo tồn thích ứng

Từ đặc điểm của hệ thống di sản làng xã và những hạn chế của cách thức bảo tồn hiện nay, việc bảo tồn di sản làng xã truyền thống cần phải được nhìn nhận trên quan điểm:

  • Quan điểm bảo tồn giá trị hệ thống hơn là những giá trị đơn lẻ, của những thành tố đơn lẻ.
  • Quan điểm bảo tồn đồng thời theo phương pháp Bảo tồn Di tích và Bảo tồn thích ứng. Trong đó bảo tồn thích ứng là bảo tồn các di sản mà giá trị vật thể và giá trị tinh thần của di sản được kế thừa, được hoàn thiện trong quá trình phát triển.
  • Các giá trị di sản làng xã được hình thành trong một môi trường sống cộng đồng, do chính lớp lớp các thế hệ của cộng đồng dân cư đó tạo nên, vì vậy cộng đồng dân cư có vai trò quyết định trong việc bảo tồn cũng như kế thừa được các giá trị di sản.

Bảo tồn thích ứng áp dụng với việc bảo tồn các Di sản (ngoài các Di tích đã được công nhận), từ các thành tố đơn lẻ như cổng làng, cổng nhà, ao, giếng làng đến các giá trị tích hợp vật thể – phi vật thể (cấu trúc, phương thức xây dựng, sinh thái, cảnh quan, sinh thái nhân văn…). Kết hợp bảo tồn các giá trị vật thể gốc, giá trị tinh thần gốc cùng với việc bổ sung các thành tố tạo nên chức năng mới, giá trị tinh thần mới. Nhằm tạo cho Di sản có một chỗ đứng bền vững trong một môi trường sống làng xã đang liên tục biến đổi.

Ví dụ về việc bảo tồn cổng làng dưới đây làm rõ thêm khái niệm về Bảo tồn thích ứng

Cổng làng truyền thống vốn được hình thành để bảo vệ làng khỏi nạn trộm cướp, khởi đầu đơn giản như cổng tre, có thể kết hợp với tường đắp đất rồi dần được xây dựng kiên cố, hình thái cũng thay đổi từ dạng như cổng nhà (làng Mông Phụ- Đường Lâm), đến kiên cố như cổng thành (làng Ước Lễ), cổng xây dựng gần khoảng 100 năm trở lại đây thì phổ biến theo dạng tam quan. Sau thời kỳ cách mạng, vai trò bảo vệ của cổng giảm sút, cổng mất đi dần cùng với lũy tre bảo vệ quanh làng.

Gía trị chính của cổng là công trình kiến trúc có chức năng bảo vệ cộng đồng, càng ngày theo thời gian thì giá trị tinh thần của cổng làng như một biểu tượng của tinh thần tự trị, tính nơi chốn, sự thân quen về hình ảnh, niềm tự hào về ngôi làng của người dân, thể hiện khát vọng, mong muốn của cộng đồng qua chữ trên cổng làng…lại ngày càng được hình thành rõ nét.

Hiện nay người dân đã nhận thức được giá trị tinh thần này. Nhiều nơi người dân đã dựng lại cổng như cổng làng khoa bảng Mộ Trạch ( Hải Dương), cổng sau làng Nôm.

Để thích ứng với công năng của cổng trong đời sống hiện đại, một số cổng được xây mới rộng hơn trước đây để ô tô đi qua. Cổng cũ còn đẹp người dân làm đường đi hai bên, một số nơi đã bố trí chỗ dừng đỗ ô tô trước cổng. Chính những yếu tố thêm vào này đã làm cho cổng làng thích ứng được với cuộc sống đương đại, giá trị về tinh thần của cổng được duy trì.

Giai đoạn trước chưa có các giải pháp thích ứng này một số cổng đã bị phá hủy lấy đường cho ô tô vào làng, một số cổng bị chèn ép bởi nhà ở.

Như vậy trong trường hợp này, việc bảo tồn không hướng tới phục dựng lại di tích gốc như quy định bảo tồn Di tích mà là Bảo tồn thích ứng. Mục tiêu bảo tồn chính là bảo tồn được giá trị tinh thần của cổng làng, đó là biểu tượng của cộng đồng, của tính tự trị, của tinh thần nơi chốn cho dù không phục dựng lại được công trình gốc như trước đây. Việc bổ sung thêm chức năng mới đã làm cho cổng tồn tại được, không mâu thuẫn với nhu cầu sử dụng mới.

Qua ví dụ trên đây để cho thấy Bảo tồn thích ứng hướng tới việc giữ được tối đa giá trị tinh thần của di tích, đáp ứng nhu cầu sử dụng đương đại, bảo tồn tối đa vật thể gốc nhưng không cứng nhắc, tìm ra được chức năng mới phù hợp cho di tích. Đó chính là cơ sở để di tích tồn tại được trong làng xã hiện nay.

Từ nguyên tắc này chúng ta có thể có các giải pháp phù hợp để bảo tồn giếng làng, ao làng với tiêu chí giáo dục ý thức gìn giữ môi trường nước, tôn tạo cảnh quan, bảo vệ tín ngưỡng thờ nước có lợi cho môi trường thay vì bảo tồn giá trị sử dụng lấy nước ăn trực tiếp của giếng, ao. Lấy tiêu chí  giá trị vẻ đẹp cảnh quan của lũy tre, sử dụng vật liệu thân thiện với tự nhiên, tạo môi trường xanh sinh thái… thay thế giá trị bảo vệ làng để phục dựng lại các khóm tre trong làng. Với cách tiếp cận này có thể tạo cho các công trình kiến trúc nhỏ bé có được chỗ đứng trong cuộc sống hôm nay.

tttt

Bảo tồn thích ứng chỉ có thể thực hiện được khi có sự tham gia của cộng đồng.

Phương pháp tiếp cận cộng đồng là tuyên truyền các giá trị di sản của làng xã, cho công đồng nhận thức được giá trị của nó trong cuộc sống ngày nay và tự thực hiện các biện pháp bảo tồn thích ứng.

Với hàng vạn các thành tố di sản bé nhỏ trong làng xã như cổng nhà, cầu, quán, điếm, miếu, lũy tre, ao làng, cổng ngõ, cổng nhà, do người dân và cộng đồng đang trực tiếp sử dụng…, dù có rất muốn Nhà nước cũng không thể quản lý và chi trả cho bảo tồn trùng tu tôn tạo như một di tích cho tất cả. Chỉ khi cộng đồng nhận thức được rõ giá trị và có ý thức gìn giữ, có hành động bảo vệ trực tiếp thì mới có thể giữ được.

Tuy nhiên để có thể làm được việc này, lại cần đến sự vào cuộc trước tiên của các nhà chuyên môn.  Các nhà chuyên môn phải có sự khảo cứu để nhận diện các giá trị di sản trong bối cảnh mới, có các định hướng giải pháp khoa học trong việc tạo nên sự thích ứng của di sản, từ đó tuyên truyền cho cộng đồng nhận thức và hiểu phương pháp bảo tồn thích ứng và thực hiện.

Hết sức tránh những hiểu lầm, nhận diện sai giá trị dẫn đến hủy hoại di sản.

Trong quá trình khảo sát, nếu phát hiện những di sản thật sự có giá trị cao, vẫn có thể đề nghị nhà nước bảo tồn, xếp hạng như Di tích.

Sự phối kết giữa các nhà chuyên môn với vai trò tư vấn + cộng đồng nhận thức và thực hiện là chìa khóa để tạo nên sự thành công trong việc bảo tồn các giá trị di sản làng xã.

Trong giai đoạn vừa qua, nhóm nghiên cứu về bảo tồn di sản lãng xã truyền thống trường Đại học Xây dựng với phương châm vận động cộng đồng: Tìm hiểu – yêu quý- Hành động, Chung tay gìn giữ di sản làng Việt đã thiết lập trang Web Disanlangviet.com để giới thiệu về các làng xã truyền thống và các giá trị di sản. Nhóm cũng đã đi khảo cứu vẽ ghi, đánh giá giá trị một số di sản. Nhóm thành lập CLB Di sản làng Việt để đưa mọi người đến với di sản. Việc đưa mọi người đến thăm di sản các làng xã cũng là hoạt động tôn vinh các giá trị di sản và giúp cộng đồng nhận thức được các giá trị đó.

Dự kiến các kết quả khảo cứu, đánh giá về di sản, các giải pháp bảo tồn thích ứng  sẽ được bàn giao lại cho cộng đồng địa phương để cộng đồng có những cơ sở thực hiện việc bảo tồn di sản một cách đúng đắn.

CLB Di sản làng Việt tổ chức thi vẽ ký họa, trao bức tranh đẹp nhất  cho cộng đồng. Một cách tiếp cận nâng cao nhận thức về giá trị di sản (làng Nôm -2016)

CLB Di sản làng Việt tổ chức thi vẽ ký họa, trao bức tranh đẹp nhất cho cộng đồng. Một cách tiếp cận nâng cao nhận thức về giá trị di sản (làng Nôm -2016)

 

Kết luận

Nguy cơ mất mát các giá trị di sản truyền thống trong các làng xã là rất lớn, trên cả chiều rộng lẫn chiều sâu. Việc bảo tồn các giá trị di sản làng xã truyền thống là rất bức thiết, không thể tiếp tục chậm trễ và trì hoãn.

Di sản làng xã truyền thống là hệ thống các giá trị di sản, có giá trị tích hợp, tổng thể lớn .Việc bảo tồn cần hướng tới bảo tồn và kế thừa được các giá trị tổng thể của quá trình xây dựng môi trường sống cộng đồng bên cạnh việc bảo tồn các giá trị của các thành tố riêng lẻ.

Cần thay đổi phương pháp tiếp cận bảo tồn. Phương pháp bảo tồn thích ứng có sự tham gia của cộng đồng là một trong những hướng tiếp cận mới bên cạnh phương thức bảo tồn truyền thống rất cần được nghiên cứu để áp dụng vào thực tiễn.

Bảo tồn thích ứng trước hết phải các định được đầy đủ các giá trị vật chất và tinh thần của di sản. Lựa chọn cách bảo tồn sao cho giữ gìn được tối đa các giá trị vật thể, kế thừa được các giá trị tinh thần, có bổ sung các yếu tố để phù hợp với các chức năng mới trong cuộc sống hiện đại.

Bảo tồn thích ứng cần có sự liên kết chặt chẽ giữa các nhà chuyên môn và cộng đồng. Các nhà chuyên môn là người giúp cộng cồng nhận diện rõ các giá trị di sản và đưa ra các giải pháp bảo tồn thích ứng. Cộng động nhận thức được giá trị và tiến hành công tác bảo tồn trên cơ sở tư vấn của các nhà chuyên môn tùy theo các điều kiện của địa phương.

Bảo tồn các giá trị di sản làng xã truyền thống là trách nhiệm của xã hội, rất cần sự tuyên truyền rộng, sâu trong, tới cộng đồng cả trong và ngoài nước để hoạt động này thực sự có hiệu quả.

Xem phần trước tại đây

http://disanlangviet.com/bao-ton-thich-ung-phuong-phap-tiep-can-de-bao-ton-va-phat-huy-gia-tri-di-san-lang-xa-truyen-thong/

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC