Cách đánh giá các giá trị di sản trong làng xã truyền thống vùng Đồng bằng Sông Hồng

I. Các nội dung đánh giá

Trên cơ sở hệ thống các giá trị của làng xã truyền thống, việc đánh giá các giá trị di sản trong một làng xã nào đó phải được nhìn nhận trên một hệ thống các giá trị. Tránh sự đánh giá thiên lệch, dễ bỏ qua, làm mất các giá trị khác.

Các nội dung đánh giá bao gồm:

  1. Đánh giá về cấu trúc quy hoạch: Xác định các thành tố nào của làng cổ hiện nay tạo nên cấu trúc của một làng truyền thống, tiêu biểu cho cấu trúc của làng xã vùng đồng bằng sông Hồng, tạo nên một môi trường cư trú của cộng đồng dân cư nông nghiệp, có bề dày lịch sử (Bao gồm cả yếu tố trong làng và đồng ruộng ngoài làng): Lập sơ đồ cấu trúc làng truyền thống, chỉ rõ các địa điểm các công trình, các thành tố truyền thống còn lại.
  2. Đánh giá giá trị nhà ở truyền thống: Kiến trúc nhà ở (công trình chính và phụ), tổ chức không gian ở, sinh hoạt sản xuất trong ngôi nhà: Nhà ở, khuôn viên, cổng nhà.
  3. Đánh giá giá trị các công trình công cộng, tôn giáo tín ngưỡng và phục vụ cộng đồng. Đình, chùa, miếu, quán, văn chỉ, võ chỉ, thọ từ, nhà thờ họ, cổng làng, ao làng, giếng làng, cầu, lũy tre, chợ…

Đánh giá công trình với 2 ý nghĩa: Ý nghĩa tự thân về chức năng sử dụng, nghệ thuật kiến trúc, nghệ thuật, thẩm mỹ;  Ý nghĩa lịch sử, tinh thần của công trình và ý nghĩa của công trình trong quan hệ với cộng đồng dân cư, cảnh quan làng xã.

  1. Đánh giá về không gian và thẩm mỹ không gian, tính biểu tượng của cảnh quan làng xã truyền thống: Các tổ hợp không gian cổng làng, ngõ xóm, không gian trước đình, chùa, ao làng, đồng ruộng, ven sông và các không gian đặc trưng khác…
  2. Đánh giá về phương thức xây dựng, sử dụng vật liệu truyền thống: Xây dựng nhà gạch, đất, đá ong, nhà gỗ, tre. Xây dựng công trình hạ tầng như đường, rãnh, ao, giếng…
  3. Đánh giá về chất lượng môi trường sống, các hệ sinh thái truyền thống, cách giữ gìn hệ sinh thái: Các hệ sinh thái tổng thể trong – ngoài làng, hệ sinh thái vườn- ao –chuồng của hộ gia đình, các cách sử dụng nước, tái sử dụng nước thải, bón phân, thu gom nước mưa, bảo vệ cây xanh, môi trường…
  4. Đánh giá về các giá trị phi vật thể: Văn hoá, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, ẩm thực, truyền thuyết, tổ chức xã hội…

II. Quan điểm và tiêu chí đánh giá

Việc phân loại các loại hình di tích và đánh giá chúng theo tiêu chí là cơ sở khoa học để đề xuất bảo tồn hoặc tôn tạo, phục dựng lại.

-Tiêu chí nguyên gốc của di tích:  Các yếu tố tạo nên giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể của làng xã truyền thống. Bao gồm:

+ Các yếu tố được xây dựng hình thành trước năm 1954: Các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của làng xã truyền thống cơ bản đã hình thành trong thời kỳ chế độ phong kiến. Vì vậy với công trình tôn giáo tín ngưỡng, công trình công cộng truyền thống (Đình, chùa, miếu, quán…) yếu tố nguyên gốc của di tích là các phần được xây dựng từ trước 1954.

+ Các yếu tố xây dựng bổ sung sau năm 1954 nhưng vẫn theo kiến trúc truyền thống hoặc phù hợp với các yếu tố truyền thống

-Tiêu chí tính đặc trưng của di tích: Xác định các di tích có đại diện cho loai hình đó hay không. Tính tiêu biểu của di tích thể hiện ở sự khác biệt, có đặc điểm nổi trội so với các khu vực khác.

– Tiêu chí đánh giá về cấu trúc

Đánh giá sự trọn vẹn của cấu trúc làng xã truyền thống thông qua các thành tố và các liên kết còn được bảo tồn.

 Việc đánh giá cấu trúc các làng cổ được đánh giá theo cấu trúc làng truyền thống, so sánh với cấu trúc làng trước đây (trước 1954), so sánh với các làng xã truyền thống vùng đồng bằng Bắc bộ (Qua những tài liệu, sách của các nhà nghiên cứu về làng xã: P.Gourou: Làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ; Toan Ánh: Làng xã Việt Nam…)

– Tiêu chí đánh giá về giá trị không gian, cảnh quan: Các yếu tố tạo nên đặc trưng cảnh quan như mặt nước, địa hình, cây xanh. Sự phối kết giữa các yếu tố. Đánh giá giá trị của các không gian tiêu biểu về chức năng, hình thái và cảnh quan.

– Tiêu chí đánh giá về kiến trúc, nghệ thuật: Cấu trúc của công trình: mặt bằng mặt cắt, mặt đứng, các chi tiết cơ bản, tính đại diện của loại hình, phong cách kiến trúc, nghệ thuật.  Giá trị về chức năng của công trình kiến trúc. Đánh giá giá trị trong quần thể. Mỗi một loại hình công trình cách đánh giá cụ thể sẽ khác nhau.

– Tiêu chí đánh giá trị  lịch sử và giá trị tinh thần của di tích: Đánh giá theo các khía cạnh:

+ Ý nghĩa lịch sử,

 + Vai trò, ảnh hưởng về mặt tôn giáo tín ngưỡng,

 + Thể hiện đặc trưng văn hóa đời sống cộng đồng làng xã

Việc đánh giá giá trị của một di tích là sự tổng hòa của các tiêu chí trên.

PGS. TS. Phạm Hùng Cường

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC