Câu chuyện về trò diễn Xuân Phả – Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia

Nằm ở phía Tây tỉnh Thanh Hóa, Thọ Xuân không chỉ là vùng đất có bề dày truyền thống lịch sử mà còn là một trong những cái nôi của văn hóa xứ Thanh, nơi lưu giữ những di sản văn hóa phi vật thể độc đáo. Và trò diễn Xuân Phả thuộc làng Xuân Phả, xã Xuân Trường, huyện Thọ Xuân là một điển hình.

Trải qua bao thăng trầm, biến cố của lịch sử trò diễn vẫn được các thế hệ người làng Xuân Phả bảo tồn và lưu giữ. Theo các bậc cao niên trong làng kể lại thì trò diễn Xuân Phả có từ thời nhà Đinh, khi đất nước có giặc ngoại xâm, nhà vua cho sứ giả đi khắp nơi cầu bách linh, bách tính và hiền tài cùng đứng lên đánh giặc cứu nước. Lúc quan quân đi đến bờ sông Chu, gần làng Xuân Phả thì trời tối và gặp mưa to, gió lớn. Sứ thần cùng đoàn tùy tùng phải trú ngụ trong ngôi miếu nhỏ ở ven sông. Đêm đến, thần Thành hoàng làng Xuân Phả báo mộng bày cách đánh giặc. Sứ giả trong lòng vô cùng phấn khởi, vội quay về kinh đô đem chuyện báo mộng tâu với nhà vua. Nghe có lý, nhà vua lập tức thân hành cùng quan quân lên đường. Khi gặp giặc, nhà vua đã làm đúng như lời dặn của vị Thành hoàng làng. Quả nhiên giặc bị tiêu diệt, nhà vua chiến thắng trở về.

Đất nước trở lại yên bình, nhà vua mở hội mừng công. Trong ngày hội, các nước lân bang đã đến dự, vừa tỏ lòng khâm phục vua nước Đại Việt, vừa tỏ mối giao bang hòa hảo. Đặc biệt, các nước chư hầu, các bộ tộc đã mang theo nhiều điệu múa hát đặc sắc của dân tộc mình như “Chiêm Thành đồ tiến cống,” “Ai Lao đồ tiến cống,” “Hoa Lang đồ tiến cống”…

Nhớ ơn vị Thành hoàng làng Xuân Phả có công lớn với đất nước, nhà vua đã ban đạo sắc phong hiệu cho Thành hoàng làng Xuân Phả là “Đại Hải Long Vương Hoàng Lang tướng quân” và truyền cho dân làng Xuân Phả lập đền thờ; đồng thời ban thưởng những điệu múa hát hay nhất, đẹp nhất đó mang tên Xuân Phả.

Chính vì vậy, trò diễn luôn được người làng Xuân Phả gìn giữ và phát huy cho đến ngày nay. Trò diễn Xuân Phả gồm 5 điệu múa dân gian đặc sắc với tên “Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống” gồm các trò Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc, Hoa Lang và Tú Huần (còn gọi là Lục Hồng Nhung) mô phỏng các bộ tộc và các nước lân bang đem đồ tiến cống vua Đinh.

Đạo cụ diễn trò hầu như được chế bằng những nguyên liệu sẵn có như tre, trúc, gỗ vông, rễ cây si…Các nhân vật tham gia trò diễn ăn mặc sặc sỡ, với màu chủ đạo là màu đỏ, màu xanh và màu vàng. Các loại đạo cụ diễn trò hấp dẫn với những lốt voi, lốt hổ, lốt ngựa, lốt kỳ lân, mặt nạ, mũ da bò, mũ nan, siêu đao, mái chèo thuyền, cờ chạy giải…

Nhạc cụ dùng trong các trò múa Xuân Phả là những chiếc trống, thanh la, mõ hoặc xênh tre tạo thành những âm thanh hết sức vui nhộn.

Sau nhiều thế kỷ ra đời, tồn tại, phát triển và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trò diễn Xuân Phả đã dần hoàn thiện về kỹ thuật làm mặt nạ, đạo cụ, trang phục, âm nhạc và lời ca. Trò diễn này cũng hội tụ các tiêu chí như tính đại diện, thể hiện bản sắc cộng đồng, địa phương. Các điệu múa phản ánh sự đa dạng văn hóa và sáng tạo của con người, được kế tục qua nhiều thế hệ, có khả năng phục hồi và tồn tại lâu dài…

Với những tiêu chí đó, tối ngày 06/03/2017, tại Trung tâm văn hóa huyện Thọ Xuân (tỉnh Thanh Hóa), đại diện lãnh đạo Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã công bố và trao quyết định công nhận Trò diễn Xuân Phả là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Dưới đây là hình ảnh 5 tiết mục trong trò diễn Xuân Phả được biểu diễn tại buổi lễ:

Trò Hoa Lang

Trò Chiêm Thành

Trò Ai Lao

Trò Ngô Quốc

Trò Tú Huần

Bởi những giá trị đặc sắc, độc đáo, trò Xuân Phả đã vượt khỏi không gian của một làng để có mặt ở nhiều sự kiện văn hóa lớn của tỉnh Thanh Hóa và trong cả nước, luôn được Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Thanh Hoá, huyện Thọ Xuân và xã Xuân Trường quan tâm bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị và tạo được sức lan tỏa sâu rộng.

Hằng năm, trò diễn Xuân Phả được biểu diễn vào dịp hội làng mùng 10 tháng 2 âm lịch tại làng Xuân Phả để nghinh bái thần linh, thể hiện lòng biết ơn của người dân đối với thần linh đã phù hộ độ trì cho dân làng có một đời sống nhân khang vật thịnh, mùa màng tươi tốt. Trò diễn cũng góp phần bồi đắp tinh thần cho mỗi người dân sau một năm vất vả, miệt mài lao động, đồng thời đây cũng là niềm tự hào của người dân đất Việt.

Thạch Phương Dung (Sưu tầm và tổng hợp)

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC