Cổng làng Việt

Cùng với những hình ảnh quen thuộc như cây đa, bến nước, sân đình… cổng làng ở nhiều vùng quê đã ăn sâu vào tiềm thức của thế hệ người dân Việt và trở thành biểu tượng có tính truyền thống của văn hóa làng xã.

Trong tâm thức của mỗi người Việt, cổng làng có một ý nghĩa hết sức quan trọng bởi sau đó là cộng động, gia tộc, là tình làng nghĩa xóm bền chặt.

Ý nghĩa của cổng làng trong đời sống xã hội và đời sống tinh thần

Cổng làng là một một dấu hiệu đánh mốc trong với ngoài không gian làng và là một nghi thức trong cấu trúc không thể thiếu của một ngôi làng. Xưa kia người dân sinh sống trong quần thể khép kín của làng  với cổng làng và lũy là giới hạn không gian sống. Cổng làng là điểm trấn đường vào làng, ấn định không gian sống muôn thuở, khép kín ngôi làng Việt. Đây là nơi phân cách cánh đồng làng với khu vực người dân đang sinh sống. Người đương thời sống sau cổng làng và người quá cố được an nghỉ bên ngoài cổng làng. Là nơi phân cách với cánh đồng quê, chiếc cổng làng hàng ngày “túc trực”, chờ đón người đi làm đồng về. Đây cũng là nơi đầu tiên mà những người khách lạ, quan kinh lý, người đăng khoa đỗ đạt, những con dân của làng làm ăn xa quê trở về trong dịp Tết đoàn viên được đón tiếp khi về làng. Có thể thấy, cổng làng có vị trí rất quan trọng trong đời sống thực cũng như đời sống tâm linh của người dân.

Cùng với lũy tre, cổng làng tạo nên một tường thành vững chắc bao bọc lấy làng, là phương tiện phòng chống trộm cướp địch họa. Cứ thế cổng làng bình dị ôm lấy, bao bọc lấy, che chở cuộc sống bình yên của mỗi người dân làng.

Theo quan niệm truyền thống, cổng làng được xem là bộ mặt, là hồn cốt, biểu tượng cho nếp sống, cốt cách của người dân sống trong làng. Cổng làng xuất hiện gắn liền với sự hình thành và phát triển của làng. Trong tâm thức của người xưa, cổng làng luôn có một “chỗ đứng” quan trọng. Nhà cửa trong làng có thể tuềnh toàng, cuộc sống có thể còn lam lũ, khó khăn, nhưng cổng làng thì phải được dựng ngay ngắn, đàng hoàng.

Mỗi cổng làng đều có một nét văn hóa riêng tuỳ theo đặc điểm của làng đó, biểu trưng cho sự uy nghi, nề nếp của mỗi làng quê. Theo năm tháng, nhiều cổng làng được xem là di sản văn hóa, nghệ thuật, là đỉnh cao trong kiến trúc của ngôi làng Việt, phản ánh lý tưởng và chiều sâu của văn hóa cộng đồng, từ mỗi chiếc cổng làng, ta hình dung ra bộ mặt của làng xã, phía sau đó là một xã hội thu nhỏ. Cổng làng không chỉ tồn tại gắn bó với nhiều thế hệ dân làng mà còn mang ý nghĩa trong sự tiếp nối truyền thống tốt đẹp của con người sinh sống nơi đây.

Hình thái cổng làng

Kiến trúc truyền thống của cổng làng thường được mô phỏng những ngôi tam quan của đình, chùa xưa. Cổng thường có một cửa chính, liền kề với cửa chính có hai cửa phụ hai bên, thấp và nhỏ hơn. Cũng có một số làng xây loại một lối đi và có thể xây thêm hai “cổng mã” hai bên, tức hình dáng như một lối đi nhưng xây bít đặc. Để cân đối, có khi đắp thêm trụ biểu cao ở hai bên như cổng làng. Phần rất quan trọng của cổng làng là vòm cổng, thường xây cuốn, còn được gọi là lối cổng. Trên vòm cổng thường là mái lợp ngói, người ta có thể trú mưa, nắng ở đó. Nhiều cổng làng phần trên vòm cổng còn xây vọng lâu cao hai, ba tầng mà mỗi tầng mái đều có những đầu đao cong vút như kiểu đầu đao đình, chùa cổ. Bên ngoài vòm cổng là hai trụ cổng, được xây cao vút, trên mỗi thân trụ cổng thường đắp nổi những câu đối với nội dung nói về truyền thống tốt đẹp, thanh cao của làng. Mặt cổng được coi trọng nhất, là nơi được đắp nổi những gờ chỉ hình con triện, đắp nổi hình hoa, lá cách điệu; và ở vị trí trang trọng trên cùng đắp nổi những chữ đại tự, ghi tên làng hoặc những điển cố với nội dung súc tích thể hiện mong ước của người làng. Chẳng hạn, cổng làng Ước Lễ xây dựng từ thời Mạc, là một cổng làng đẹp bậc nhất xứ bắc, đắp nổi ba chữ đại tự Ước Lễ môn.

Cổng làng Diềm (Viêm Xá, Bắc Ninh) với một lối đi chính và hai cổng mã hai bên. Phần mặt trước có đắp nổi 4 chữ “Vãng dư hữu lợi” nghĩa là: khách đến chơi làng Diềm chỉ có lợi.  Mặt sau cổng có mái lợp ngói

Cổng làng có thể chỉ có một cổng duy nhất nhưng cũng có nhiều làng dựng hai cổng, gồm có cổng tiền và cổng hậu. Cổng tiền thường hướng về phía đông nam, hướng của mặt trời mọc, hướng của gió lành, thể hiện ước vọng hướng tới sự sinh sôi, tươi tốt. Còn cổng hậu, thường hướng ra phía tây, hướng mặt trời lặn nhằm tiễn đưa những sự u sầu, không may.

 
Cổng trước làng Ước Lễ (Thanh Oai, Hà Nội) hơn 500 năm tuổi Cổng sau làng Ước Lễ

 

Trải qua bao đời, cổng làng trở thành hình ảnh thiêng liêng, sâu xa về quê hương, xứ sở, gắn liền với cây đa, giếng nước, với ngôi chùa cổ, ngôi đình cổ của làng. Do vậy, nhiều làng quê không giàu có gì, nhưng dân làng vẫn gắng tích cóp để xây ngôi cổng làng đẹp và bền vững, như xây chùa, xây đình của làng vậy. Nhờ những gắng sức bền lòng ấy, nên rất nhiều làng quê đã có được ngôi cổng làng đẹp, nó như một di sản văn hóa vật thể độ đáo gửi lại cho hậu thế.

Cổng làng trong đời sống hiện đại.

Trong nhịp sống hiện đại hôm nay, khi đời sống ngày càng được nâng cao những chiếc cổng xưa cũ chứa đựng tinh thần hồn cốt làng quê Việt thì bị lãng quên, có khi còn bị phá đi. Làng thời nay không còn không gian tĩnh khép kín và được mở rộng lan tỏa, vì vậy mà  ý nghĩa định hình không gian làng và gắn kết cộng đồng dân cư  của cổng làng bị mất đi. Dân cư phát triển, đường làng ngõ xóm được mở rộng,  xe cộ giao thông nhiều nên những chiếc cổng cũ dường như lọt thỏm trong không gian làng, bị coi là vật cản mà người ta muốn dẹp bỏ. Cứ như thế chiếc cổng làng xưa cũ dần bị phá đi không thương tiếc.

   
 Cổng làng Phù Xá (Hưng Xá, Hưng Nguyên, Nghệ An) đứng trơ trọi bên góc đường  Cổng làng Hồ ( Thụy Khuê, Hà Nội) bị phá vỡ do xuống cấp sụt lún

 

Nhiều làng đã đầu tư để xây dựng lại cổng làng, nhưng hầu hết những chiếc cổng mới đều mang nét kiến trúc đều lai căng mất đi dáng vẻ thuần Việt. Có những chiếc cổng là hai cột xi măng, hoặc hai cột thép dựng lên rồi gắn bảng tên cổng làng ở phía trên, hay những chiếc cổng được ốp gạch hoa sáng loáng, mọc lên khắp đường làng ngõ xóm. Những chiếc cổng như vậy giống như là cổng chào chứ không phải là cổng làng. Chúng nghiễm nhiên mọc lên mà quên mất ý nghĩa mọc lên để làm gì. Trong tổng thể kiến trúc các làng xã khi xưa, từ đường làng, cổng làng, luỹ tre, cây đa, đình làng, hệ thống hồ ao, nhà dân đều rất thống nhất trong mối quan hệ về tỷ lệ, không gian, màu sắc, chất liệu nhưng vấn đề này không còn được chú trọng trong xây dựng cổng làng hiện đại, nên dẫn đến những chiếc cổng làng thiếu đi hồn cốt nên có.

Cổng thôn Hòa Dõng (xã Cát Tân, huyện Phù Cát, Bình Định) kiến trúc lai căng, mất đi nét đẹp của cổng làng Việt.
Cổng làng Hương Ngải (Thạch Thất, Hà Nội) trông to bề thế nhưng không ăn nhập với không gian làng.

Cổng làng là một điểm nhấn trong cái bố cục hài hòa với không gian của lũy tre xanh, con đường làng, gốc đa, bến nước, ao làng, sân đình và những cánh đồng thẳng cánh cò bay. Cổng làng xưa được dựng lên như là một sự quy ước ngầm về không gian làng xã. Nó được xem là một điểm mốc đánh dấu không gian làng. Phía sau cổng làng chính là sự kết nối, gắn bó cộng đồng, làng xã, là những nét chung về phong tục, tập quán, văn hóa riêng biệt mang dấu ấn, bản sắc riêng của từng làng quê. Bởi vậy mà những chiếc cổng làng xưa cũ nên được bảo vệ giữ gìn đúng tầm của nó và những chiếc cổng mới xây thêm cần chú trọng giữ được ý nghĩa của cổng làng.

Thanh Thúy

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC