Để quy hoạch là điều kiện tiên quyết trong xây dựng nông thôn mới, kết quả và thực tế triển khai

   Tác giả: Th.S KTS Vũ Hồng Sơn

Viện Quy hoạch xây dựng phát triển nông thôn – Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn Quốc gia

( Bài viết được trích trong k yếu hi thQuy hoch làng xã nông thôn ĐBSH tm nhìn 2030 theo hướng phát trin xanh, bn vng).

1.Quá trình triển khai chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là một chương trình tổng thể phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, an ninh quốc phòng ở các địa phương. Xây dựng nông thôn mới là cốt lõi của việc thực hiện Nghị quyết Trung ương 26 về nông nghiệp, nông thôn và nông dân, thể hiện sự quan tâm, chăm lo của Đảng, Nhà nước để phát triển khu vực nông thôn. Với phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”, xây dựng nông thôn mới chính là một cuộc cách mạng phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, sự tham gia của người dân, giúp người dân nhận thức rõ trách nhiệm, quyền lợi nhằm chủ động tham gia, tích cực thực hiện xây dựng nông thôn mới.

Sau hơn 3 năm thực hiện, chương trình đã góp phần phát triển nhanh hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội ở nhiều vùng nông thôn trên cả nước, nổi bật là đầu tư phát triển giao thông nông thôn, thủy lợi, điện. Cũng như về phát triển sản xuất tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo, về văn hóa – xã hội – môi trường, về xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh đều có chuyển biến rõ rệt. Xây dựng nông thôn mới đã trở thành phong trào rộng khắp trong cả nước.

Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, nước ta phấn đấu đến năm 2020 có 50% số xã trong toàn quốc đạt tiêu chí nông thôn mới. Theo Bộ tiêu chí quốc gia ban hành kèm Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ thì quy hoạch chiếm vị trí hết sức quan trọng, là điều kiện tiên quyết trong xây dựng nông thôn mới. Thực vậy, xây dựng và phát triển nông thôn là một lĩnh vực quan trọng và cấp thiết trong chiến lược phát triển kinh tế và hiện đại hóa đất nước. Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển chung của cả nước, nông thôn nước ta có sự đổi mới, trong đó quy hoạch nông thôn có vai trò hết sức quan trọng. Quy hoạch phải được tiến hành trước, là tiền đề để đầu tư phát triển. Ngày 02/02/2010 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 193/QĐ-TTg phê duyệt chương trình rà soát quy hoạch xây dựng nông thôn mới, hỗ trợ ngân sách Trung ương để các địa phương thực hiện. Đến quý I/2014 đã có 93,7% số xã của cả nước đã hoàn thành việc phê duyệt quy hoạch xã nông thôn mới (trước khi có Quyết định 193/QĐ-TTg, toàn quốc mới chỉ đạt 23,4%). Đồng thời các xã đã tiến hành lập Đề án xây dựng nông thôn mới xác định mục tiêu và giải pháp thực hiện các nhiệm ưu tiên. Đến nay đã có 81% số xã phê duyệt xong đề án.

Tuy nhiên, chất lượng công tác quy hoạch ở nhiều địa phương còn thấp. Nhiều xã mới dừng ở quy hoạch chung, thiếu những cụ thể hóa cần thiết. Nhiều đề án nặng về tính toán đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, chưa chú trọng đúng mức tới phát triển sản xuất, văn hóa, bảo vệ môi trường, thiếu giải pháp thực hiện, tính toán huy động nguồn lực còn thiếu tính thực tiễn.

2.Quá trình triển khai còn gặp nhiều những khó khăn, vướng mắc và những bất cập qua cách làm hiện nay.

Thực tế trên địa bàn nông thôn hiện nay đã triển khai nhiều loại quy hoạch như quy hoạch đất đai; quy hoạch sản xuất; quy hoạch xây dựng;… làm cơ sở đầu tư, phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội nông thôn; xây dựng nông thôn mới bền vững, giàu đẹp; giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống. Tuy nhiên trong quá trình triển khai khi áp dụng các thông tư hướng dẫn của các Bộ ngành vẫn còn gặp nhiều khó khăn và bị chồng chéo. Nhiều địa phương việc phê duyệt quy hoạch xây dựng xã nông thôn mới không theo Thông tư liên tịch số 13/2011/TTLT-BXD-BNNPTNT-BTN&MT ngày 28/10/2011 của Bộ Xây dựng – Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn – Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành quy định việc lập, thẩm định, phê duyệt quy hoạch xây dựng xã nông thôn mới. Do đang triển khai đồ án theo các thông tư hướng dẫn trước đây hoặc chỉ bổ sung các nội dung cho phù hợp với thông tư 13. Cụ thể, đối với quy hoạch xây dựng trước đây áp dụng thông tư hướng dẫn số 09/2010/TT-BXD ngày 04/8/2010 quy định việc lập nhiệm vụ, đồ án quy hoạch và quản lý quy hoạch xây dựng xã nông thôn mới, thì tập trung vào lĩnh vực quy hoạch xây dựng và nghiên cứu cả nội dung quy hoạch sản xuất và sử dụng đất. Đối với quy hoạch sản xuất áp dụng thông tư số 07/2010/TT-BNNPTNT ngày 08/02/2010 hướng dẫn quy hoạch phát triển sản xuất nông nghiệp cấp xã theo Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới thì tập trung chính vào lĩnh vực quy hoạch sản xuất và nghiên cứu cả phần xây dựng hạ tầng cũng như sử dụng đất. Tương tự như vậy đối với quy hoạch đất đai thì nghiên cứu cả phần quy hoạch xây dựng và cả quy hoạch sản xuất. Dẫn đến chất lượng đồ án quy hoạch xây dựng nhìn chung còn yếu, tính khả thi chưa cao; các động lực phát triển nông thôn được xác định không đầy đủ, không thu hút được nguồn lực đầu tư phát triển.

Việc lập QHXD nông thôn mới theo Thông tư liên tịch số 13 là công việc phức tạp, đòi hỏi đơn vị tư vấn và những người tham gia lập quy hoạch phải có năng lực, trình độ, tầm nhìn và sự nghiêm túc, nhiệt huyết trong công việc. Hay nói một cách khác là các nội dung thông tư 13 hiện nay đang là ”quá sức” đối với nhiều đơn vị tư vấn vì các yêu cầu chuyên môn khá kỹ, cao và đòi hỏi sự kết hợp của nhiều chuyên gia nhiều ngành. Cơ cấu nhân sự chuyên môn của nhiều tổ chức tư vấn đang lập quy hoạch hiện chưa đáp ứng được các yêu cầu này.

thuctiennongthonmoi

Yêu cầu nội dung nghiên cứu về quy hoạch sử dụng đất rất chi tiết nhằm đảm bảo tốt cho việc quản lý đất đai, một lĩnh vực nhạy cảm và phức tạp. Điều này đòi hỏi thời gian và kinh phí trong công tác điều tra cũng như đòi hỏi kiến thức chuyên môn được đào tạo.

Yêu cầu nội dung nghiên cứu về quy hoạch sản xuất cũng khá chi tiết và là yêu cầu khó thực hiện đối với các tư vấn chuyên làm về QHXD. Thực tế việc hoạch định sản xuất hiện nay còn mang tính ngắn hạn, phụ thuộc rất nhiều vào thị trường đầu ra. Từ đó cho thấy việc lập quy hoạch sản xuất một cách chi tiết trong đồ án QHXD nông thôn mới có tính khả thi chưa cao.

Yêu cầu nội dung nghiên cứu giữa định hướng quy hoạch phát triển không gian tổng thể toàn xã và quy hoạch xây dựng khó phân định một cách rõ ràng trong việc thể hiện các nội dung này, nhất là đối với các tổ chức tư vấn không có kinh nghiệm về QHXD.

Về thẩm định đồ án QHXD nông thôn mới theo Thông tư liên tịch số 13 cũng đòi hỏi sự phức tạp hơn trong vận hành. Các Phòng Kinh tế và Hạ tầng, phòng Nông nghiệp và phát triển nông thôn, phòng Tài nguyên và Môi trường huyện có tránh nhiệm thẩm định đồ án quy hoạch xây dựng xã nông thôn trước khi UBND cấp huyện phê duyệt. Thực tế phòng chủ trì đầu mối trong việc thẩm định đồ án quy hoạch này không được thống nhất giữa các địa phương trong cả nước.

Về hệ thống ký hiệu trong đồ án quy hoạch xây dựng nông thôn mới do lồng ghép ba nội dung Quy hoạch xây dựng, quy hoạch sản xuất, quy hoạch sử dụng đất nên hệ thống ký hiệu được thể hiện trong đồ án dựa trên 2 văn bản: Đối với quy hoạch xây dựng áp dụng Quyết định 21/2005/QĐ-BXD ngày 22/7/2005 của Bộ Xây dựng; đối với quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch sản xuất áp dụng Thông tư số 13/2011/TT-BTNMT ngày 15/4/2011 của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Do vậy hệ thống ký hiệu thể hiện trong đồ án không có sự thống nhất giữa các bản vẽ với nhau.

Về đơn giá lập quy hoạch xây dựng nông thôn mới theo thông tư liên tịch số 13/2011/TTLT-BXD-BNNPTNT-BTN&MT do chưa có đơn giá quy hoạch hợp nhất “3 trong 1” nên có rất nhiều bất cập trong quá trình triển khai. Nhiều địa phương không biết vận dụng theo cách nào để áp dụng cho phù hợp cho nên dẫn đến tình trạng giá quy hoạch của đồ án ở địa phương có sự chênh lệch lớn và rất khác nhau mặc dù trong cùng một vùng miền. Hiện nay một số địa phương áp dụng cùng một lúc cả 3 thông tư: Đối với quy hoạch xây dựng áp dụng thông tư 01/2013/TT-BXD ngày 08/02/2013 của Bộ Xây dựng hướng dẫn xác định, quản lý chi phí quy hoạch xây dựng và quy hoạch đô thị; Đối với quy hoạch sử dụng đất áp dụng thông tư số 06/2010/TT-BTNMT ngày 15/3/2010 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật lập và điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; Đối với quy hoạch sản xuất áp dụng Quyết định số 07/2006/QĐ-BNN ngày 24/01/2006 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc ban hành bản giá quy hoạch nông nghiệp và phát triển nông thôn. Do vậy sẽ không tránh khỏi sự chồng chéo và không phù hợp với nội dung của Thông tư 13. Nhiều địa phương khi phê duyệt dự toán thì chỉ áp dụng Thông tư 01/2013/TT-BXD ngày 08/02/2013 của Bộ Xây dựng, do vậy dẫn đến tình trạng đơn vị tư vấn phải làm với khối lượng lớn nhưng chi phí lại rất thấp do vậy chất lượng đồ án không cao…

thuctiennongthonmoi2

3.Để thực sự quy hoạch xây dựng nông thôn mới là tiền đề và đảm bảo tiến độ và chất lượng

Đây là vấn đề quan trọng nhưng trong thời gian vừa qua nhiều địa phương chất lượng quy hoạch không cao, nhiều xã mới dừng ở quy hoạch chung, thiếu cụ thể hóa cần thiết, điều đáng nói là quy hoạch của xã thiếu ăn nhập, phù hợp với quy hoạch chung của huyện, quy hoạch của vùng nối liền hệ thống giao thông thủy lợi, cấp thoát nước, môi trường giữa các xã trong huyện chưa thống nhất.

Khó khăn chung của công tác quy hoạch ở nông thôn là nhiều xã hạ tầng kỹ thuật ở nông thôn có nhiều hạn chế, khu trung tâm xã không có điều kiện mở rộng, nhiều xã thiếu sân vận động, nhà văn hóa, hệ thống cấp thoát nước, xử lý nước thải, rác thải, nghĩa địa, hệ thống giao thông, thủy lợi còn chắp vá, nên khi quy hoạch chi tiết là rất khó khăn. Căn cứ vào các tiêu chí đề ra nên khi quy hoạch còn rất gò bó, cứng nhắc, tính khả thi kém, hiệu quả sử dụng thấp, đã có xã xây dựng nhà văn hóa, khu vực xử lý rác thải, trạm cấp nước cho nông thôn hiệu quả sử dụng quá thấp. Công tác đền bù giải phóng mặt bằng nhiều nơi còn khó khăn chủ yếu là thiếu kinh phí để đền bù, một số nơi tính toán chưa đầy đủ nhân dân chưa đồng tình nhất trí nên tiến độ chậm.

Việc công khai dân chủ quy hoạch xây dựng một số nơi làm chưa tốt, nhân dân chưa được biết, được bàn dẫn đến những thắc mắc thậm chí còn khiếu kiện gây mất ổn định, tiến độ thực hiện quy hoạch còn chậm.

Chính vì vậy công tác Quy hoạch, kiến trúc nông thôn tại các địa phương cần thiết để có được những mô hình, quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan, môi trường, các tiêu chuẩn, quy chuẩn về chỉ tiêu sử dụng đất, tiêu chuẩn về kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội,… để phù hợp với hiện trạng, điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế – xã hội và phong tục tập quán của các vùng, miền. Đây đang là những đòi hỏi cấp bách của quy hoạch, thiết kế kiến trúc trong công cuộc CNH và HĐH đất nước.

Trong quy hoạch phải xác định được chiến lược phát triển kinh tế sao cho phù hợp với địa phương của mình. Tuy nhiên, để làm được điều đó phải có một chiến lược phát triển kinh tế chung, tổng thể của cấp vùng, cấp tỉnh, cấp huyện như thế cấp xã mới có cơ sở để đưa ra phương án quy hoạch phù hợp tại địa phương.
Bên cạnh đó, quy hoạch nông thôn cần phải theo những tiêu chí riêng, phù hợp với đặc thù của từng địa phương. Ví dụ như quy hoạch các xã có làng nghề phải có khu vực sản xuất làng nghề, khu giao dịch quảng bá, giới thiệu sản phẩm, kho tập kết hàng hóa, bãi phế liệu, hệ thống cấp điện, cấp thoát nước và xử lý chất thải sau sản xuất… Đối với xã có di tích lịch sử, kiến trúc cảnh quan, quy hoạch, cần chú trọng bảo tồn khu di tích lịch sử, kiến trúc cảnh quan gắn với không gian cây xanh, hồ nước, vùng bảo vệ di tích lịch sử, kiến trúc cảnh quan, đồng thời nghiên cứu khu vực dịch vụ phục vụ khách…

Ngoài ra việc lựa chọn đơn vị tư vấn thiết kế có năng lực chuyên môn nghiệp vụ, quy hoạch phải bảo đảm tính khả thi phù hợp với điều kiện của địa phương, song cũng phải bảo đảm tính thống nhất phù hợp với quy hoạch chung của huyện và của vùng.

Bảo đảm dân chủ công khai quy hoạch xây dựng nông thôn mới để mọi người dân được biết và tham gia. Trong quy hoạch cần chú ý dựa vào các tiêu chí nông thôn mới đề ra chọn những việc gì cần thì làm để bảo đảm tiến độ, nhưng phải có phân kỳ đầu tư hợp lý, tránh dàn trải, gây lãng phí tốn kém.

Quy hoạch nông thôn sẽ góp phần hạn chế và giảm thiểu các quy hoạch chắp vá, tùy tiện, giữ gìn và phát huy các không gian kiến trúc truyền thống vốn có của nông thôn Việt Nam, đồng thời đáp ứng yêu cầu của Chính phủ về NTM trong thời kỳ CNH, HĐH. Để thực hiện mục tiêu Nghị quyết của Đảng về “tam nông”, phấn đấu đến năm 2020 có 50% số xã đạt tiêu chí NTM thì vấn đề quy hoạch nông thôn đang rất cần được quan tâm.

thuctiennongthonmoi3

4.Kết luận và kiến nghị

Những bất cập nêu trên phản ánh chất lượng lập quy hoạch xây dựng nông thôn mới ở rất nhiều địa phương có “vấn đề”, có nguy cơ làm ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững trong việc xây dựng nông thôn mới. Do vậy, công tác lập quy hoạch xây dựng nông thôn mới cần được các địa phương quan tâm rà soát, kiểm tra chất lượng các bản quy hoạch xây dựng nông thôn mới. Nếu có nhiều bất hợp lý thì bổ sung, điều chỉnh kịp thời. Lập quy hoạch cần có sự tham gia của các cấp chính quyền, ngành chức năng và đơn vị tư vấn thiết kế thật sự có năng lực và tham gia của cộng đồng dân cư, cán bộ và chính quyền sở tại và không vì thành tích tiến độ lập quy hoạch làm ảnh hưởng đến chất lượng quy hoạch xây dựng nông thôn mới và sự phát triển bền vững ở khu vực nông thôn. Qua nhận thức và thực tế triển khai xin kiến nghị một số vấn đề sau:

Về một số điểm trong nội dung thông tư 13 cần đơn giản hóa để địa phương cũng như đơn vị tư vấn triển khai được tốt, cụ thể như sau:

  • Đối với quy hoạch xây dựng: Thực chất trong quy hoạch xây dựng gồm 2 nội dung: Nội dung thứ nhất là quy hoạch mạng lưới thôn, bản và khu dân cư mới, các điểm trong nội dung này trùng hợp với quy hoạch không gian tổng thể toàn xã. Nội dung thứ hai là quy hoạch chi tiết khu trung tâm xã hoặc khu dân cư cũ và mới, nội dung này tùy tình hình thực tế và nguồn kinh phí tại địa phương có thể triển khai luôn hoặc để giai đoạn sau và cũng có thể làm một trong những nội dung trên hoặc toàn bộ, điều quan trọng là địa phương thấy khu vực nào quan trọng cần xây dựng cải tạo, nâng cấp hay xây dựng mới thì làm trước. Do vậy kiến nghị nội dung trong phần quy hoạch không gian tổng thể toàn xã và quy hoạch xây dựng là một và bao gồm hai nội dung như trên.
  • Đối với quy hoạch sử dụng đất: Trong nội dung quy hoạch sử dụng đất hiện nay triển khai gặp nhiều khó khăn. Việc lập kế hoạch sử dụng đất hàng năm chủ yếu dựa vào quy hoạch sử dụng đất đã có của địa phương, còn đối với địa phương nào chưa làm thì tư vấn mất rất nhiều thời gian khảo sát điều tra mà quá trình triển khai lại không sát với tình hình thực tế. Do vậy kiến nghị trong quy hoạch sử dụng đất chỉ phân kỳ theo giai đoạn quy hoạch để từ đó định hướng cho địa phương trong giai đoạn đó phải triển khai và làm những gì.
  • Đối với quy hoạch sản xuất: Trên thực tế nhiều địa phương đã xác định các vùng sản xuất và chỉ ra khu vực trồng cây, vật nuôi gì nhưng không thể triển khai được, một phần nhiều địa phương chưa tiến hành công tác dồn điền đổi thửa, một phần khi giao đất cho người dân khai thác và sử dụng họ không làm theo những gì đã xác định trên các vùng sản xuất. Do vậy trong nội dung quy hoạch sản xuất chỉ định hướng khoanh vùng sản xuất, chỉ ra các loại hình sản xuất thích hợp với điều kiện thực tế tại địa phương để trên cơ sở đó có những giải pháp về hạ tầng đáp ứng nhu cầu sản xuất.

Về vấn đề thể hiện hồ sơ trong đồ án quy hoạch xây dựng nông thôn mới cần ban hành hướng dẫn ký hiệu cụ thể áp dụng cho cả 3 nội dung trong 1 đồ án, đảm bảo sự thống nhất chung giữa 3 Bộ để triển khai và quản lý quy hoạch xây dựng nông thôn mới.

Về vấn đề kinh phí lập đồ án quy hoạch. Đây là vấn đề quan trọng cần phải được ban hành sớm để triển khai để đảm bảo thực hiện đúng theo thông tư 13 với ba nhiệm vụ: Quy hoạch xây dựng, quy hoạch sản xuất, quy hoạch sử dụng đất (quy hoạch 3 trong 1) trong một đồ án.

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC