Làng Đường Lâm

Đường Lâm – cái tên nghe lạ mà quen, quen mà lạ. Chỉ cách trung tâm Thủ đô chưa đầy 50km nhưng không phải ai cũng đã có dịp ghé thăm nơi này. Có quen, cũng chỉ là vì hay nghe trên báo, đài nói đến như một làng cổ đặc trưng còn sót lại của Việt Nam. Nhiều người cứ nghĩ đây là một làng nhỏ chứ không hề biết rằng Đường Lâm là xã trong đó có 5 làng cổ: Mông Phụ, Cam Thịnh, Đoài Giáp, Đông Sàng và Cam Lâm. Vẻ đẹp cổ kính, mộc mạc của làng quê nơi đây thực sự đã làm những ai ghé thăm xao lòng.

Vị trí làng cổ Đường Lâm

Vài nét về Đường Lâm xưa

Xã Đường Lâm thuộc Thành phố Sơn Tây, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội) gắn liền với truyền thuyết núi Tản sông Đà, với Sơn Tinh, Thủy Tinh. Khu Đường Lâm có con người cư trú rất sớm. Ngoài di tích văn hoá Phùng Nguyên (gò Mả Đống) thuộc sơ kỳ thời đại đồng cách ngày nay khoảng 4.000 năm, khảo cổ học còn tìm thấy dấu tích của văn hoá Sơn Vi thuộc hậu kỳ đá cũ (Mông Phụ). Tên Đường Lâm cũng xuất hiện khá sớm, tất nhiên từ trước khi được chép vào sử sách thế kỷ VIII. Đây là một vùng đất cổ và qua tiến trình lịch sử, cư dân vùng này không những đã khai phá xóm làng, bảo tồn và phát triển cuộc sống, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước chung của dân tộc, mà còn cống hiến cho đất nước những người con ưu tú, những anh hùng và danh nhân của dân tộc, trong đó nổi bật lên tên tuổi và sự nghiệp của Phùng Hưng, Ngô Quyền. Chỉ trong hai thế kỷ từ nửa sau thế kỷ VIII đến nửa đầu thế kỷ X, “Đường Lâm cổ ấp” đã sinh ra hai vị anh hùng cứu nước: Bố Cái Đại vương Phùng Hưng và Ngô vương Quyền. Ngoài hai anh hùng dân tộc Phùng Hưng, Ngô Quyền, Kẻ Mía – Đường Lâm còn nhiều người đỗ đạt, có công với nước với dân, trong đó có Thám hoa Giang Văn Minh, một nhà ngoại giao tài ba, dũng lược, tiết tháo với câu đối bất hủ “Đằng giang tự cổ huyết do hồng” để đáp lại câu đố ngạo mạn của chủ nghĩa bành trướng “Đồng cổ chí kim đài dĩ lục” còn tương truyền đến nay.

Nét đẹp của làng cổ Đường Lâm

Không gian – cảnh quan của làng cổ Đường Lâm trầm mặc yên bình dưới những mái nhà phủ bóng rêu phong, những con đường lát gạch đỏ nghiêng trên đồi dốc, những ngõ nhỏ với 2 bên là  tường đá ong màu vàng đỏ sậm gồ gề đậm nét thời gian. Vẫn còn nguyên vẹn bóng hình cổng làng với cây Đa soi bóng bên bờ ao thân  thuộc, còn nguyên  hình dáng cong của mái đình Mông Phụ , Cam Lâm, của ngôi chùa Mía ẩn trong bóng cây, của Đền phủ Bà chúa Mía đậm chất huyền thoại và còn bao nhiêu di tích khác như nhà thờ họ, lăng mộ, giếng cổ,  nhà thờ  Đạo cùng hơn 300 ngôi nhà cổ truyền thống. Tất cả như níu kéo chúng ta chậm bước, thả mình vào một không gian thân thuộc tưởng như đã từng có rất lâu trong những giấc mơ về một vùng quê Việt.

Dừng chân trước cửa Đình Mông Phụ, uống bát nước chè xanh từ chiếc ấm giỏ của bà cụ bán hàng trong Xích Hậu (trước là nhà bày lễ của Đình), lắng nghe những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết về làng. Bạn lại cảm nhận thêm một điều về vùng đất này, thấm đẫm huyền thoại lịch sử trong từng cảnh vật. Chính nơi bạn đang ngồi, Đình Mông Phụ là đầu của con rồng với 2 giếng 2 bên là 2 mắt, con rồng chột vì một bên giếng không có nước. Sang đến Cam Lâm, bạn được nghe truyền thuyết Phùng Hưng đánh hổ trên đồi Hổ Gầm; truyền thuyết gò Vọng Cảnh nơi đón Bố Cái Đại Vương trở về. Đến Đông Sàng lại được nghe câu chuyện về người con gái xinh đẹp của làng làng trở thành bà Phi của chúa Trịnh.

Tất cả vẫn còn dấu tích, vẫn còn đây rặng Duối cổ xanh ngắt hơn 500 tuổi chạy dốc thoải xuống Vũng Hùm từng là nơi buộc voi của Ngô Quyền. Còn đây Giếng Sữa nước trong vắt với truyền thuyết kể rằng các bà mẹ khi sinh con mà không có sữa, đến lấy nước giếng này uống thì sẽ có được những dòng sữa tốt lành.

 Độ xác thực của các truyền thuyết này đến đâu thì chúng ta không thể kiểm chứng, nhưng nó đã thực sự tạo nên một không gian tín ngưỡng lành mạnh, một làng quê đầy ắp sự linh thiêng, ấm áp.

Có thể nói Đường Lâm dễ làmg say đắm lòng người, những ai yêu vẻ đẹp thanh bình của làng đều cảm thấy sức quyến rũ khó tả . Đây đó ta thấy các bạn trẻ tần ngần ngắm những viên đá ong đã nham nhỏ vì thời gian, những đôi tình nhân tạo dáng bên rặng Duối xanh ngắt cho một bức ảnh cưới dấu ấn trong đời. Ai cũng muốn trở thành nhà nhiếp ảnh vì không cầm lòng trước vẻ đẹp rực lên của những viên đá ong trong nắng chiều hay vẻ đẹp của một góc nhà , góc ngõ, những cổng xiêu vẹo , bức tường đất xen lẫn đá ong, những khoảng mở đột ngột ra ao làng loáng thoáng cánh bèo. Dừng chân ngồi bên một giếng cổ, tha thẩn trong ngôi nhà đầy chum vại tương. Bỗng thấy ta như đứa trẻ về nhà , hoài niệm trên góc vườn ký úc xua.

Đường Lâm đang lên tiếng

Mang trên mình một giá trị phong phú về các di sản. Với vai trò là các làng Việt đầu tiên được bảo tồn trong quy mô tổng thể của cả làng. Các làng cổ của Đường Lâm giữ một sứ mệnh lớn lao là phải bảo vệ được những giá trị văn hoá của ngôi làng Việt truyền thống,  một giá trị văn hoá đặc sắc về tổ chức môi trường sống cộng đồng, cái nôi sản sinh ra văn hoá Việt .

Tuy nhiên, Đường Lâm nay đang đứng trước những nguy cơ biến đổi do quá trình hiện đại hóa, quá trình phát triển và mở rộng của Thủ đô, của đất nước. Nhiều nhà cao tầng mọc lên nơi đây, thay thế hoặc che lấp đi những ngôi nhà cổ, đã thấy thấp thoáng những chiếc bình I-NOX trên mái nhà rêu phong. Đời sống ngày một nâng cao, người dân không còn muốn sống trong những ngôi nhà cũ từ thời xa xưa nữa, họ mong mỏi được xây dựng lại nhà mới. Đây cũng là cái khó của cả hai bên: người dân và nhà quản lý. Đã từng có hịên tượng  “người thành phố” thi nhau mua đất ở Đường Lâm để làm nơi an nghỉ cho người thân vì đây là mảnh đất “địa linh nhân kiệt”. Điều này đã làm giảm quỹ đất sinh hoạt của người dân nơi đây và gây nên một xu hướng không tích cực. Nhiều di tích khác còn sót lại thì đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng.

Hà Nội đang phát triển hiện đại, mở rộng. Làng cổ Đường Lâm thuộc Thủ đô là một điểm nhấn di tích rất cần được quan tâm và quản lý, bảo tồn chặt chẽ. Chúng ta cần có sự quy hoạch và bảo tồn hợp lý, tránh tình trạng “cha chung không ai khóc” như một số công trình cổ trước kia . Đừng để nó mất đi rồi mới lại hội đàm, thảo luận và luyến tiếc về những giá trị của Đường Lâm ngày nay.

Video – slide trình chiếu về hiện trạng làng cổ Đường Lâm:

Phạm Hùng Cường

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC