Làng Hành Thiện

Làng Hành Thiện, di sản tiêu biểu trong thiết kế quy hoạch làng truyền thống

500 năm trước, đã có một ngôi làng cạnh sông Hồng được hình thành với một hình thái độc đáo, ngôi làng hình LÝ NGƯ (Cá Chép vượt vũ môn). Đó chính làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, Tỉnh Nam Định.
Không ít người cũng đã biết đến làng Hành Thiện với hình thái đặc biệt hình con cá. Tuy nhiên còn có ý kiến cho rằng đó chỉ là sự ngẫu nhiên trong quá trình hình thành phát triển làng.

Vị trí làng Hành Thiện

Trong quá trình nghiên cứu , chúng tôi có thể khẳng định đây là ngôi làng đã được nghiên cứu quy hoạch, thiết kế hoàn chỉnh về cả hình thái không gian, giao thông hạ tầng hoàn chỉnh nhất từ 500 năm trước với sự tính toán kỹ lưỡng chứ không hề có sự ngẫu nhiên hay là kết quả của trí tưởng tượng nào.
Ngược lại lịch sử, làng Hành Thiện, có tên gọi trước là Hành Cung Trang, trước nữa là ấp Hộ Xá, phủ Thiên Trường, hình thành từ đầu thế kỷ XVI. Theo các tài liệu và người dân vẫn truyền lại, làng trước đây nằm ven sông Ninh Cơ, một nhánh của sông Hồng. Do bị xói lở nên đầu nên làng đã di chuyển vào vị trí hiện nay (một phần người làng đã lên lập cư tại Thái Bình)
Để khai thác lợi thế nằm cạnh sông Hồng, cùng với các làng khác, người dân làng Hành Thiện đã đào sông để góp phần tạo nên hệ thống sông đào cung cấp nước tưới cho đồng ruộng vùng Nam Định. Qúa trình đào sông cũng là quá trình tôn cao đất lập làng và hình thành làng với một sơ đồ rõ ràng như đồ án quy hoạch bài bản hiện nay.
Về hình thái tổng thể, không phải chỉ là hình ảnh tượng trưng, mà làng thực sự có hình thái của một con cá, được tạo hình rõ nét bởi con sông đào bao bọc khép kín làng. Đầu cá là chợ, mắt cá là giếng làng, thân cá là khu dân cư, đuôi cá là nghĩa địa và cánh đồng, bến nước tạo thành các vây cá. Một hình thái của con cá hoàn chỉnh và sống động, cá như đang quẫy đuôi tung mình ra biển Đông. Đúng như hình ảnh “cá vượt vũ môn” ta vẫn thường thấy trong tranh dân gian.
Một làng độc đáo bởi không bảo vệ bằng lũy tre mà toàn bộ bằng sông đào, tạo thành hệ thống giao thông thủy 2 chiều thông ra sông lớn với nhiều bến nước.
Một làng có cấu trúc đường làng hoàn chỉnh ngay từ khi hình thành. 100% ngôi nhà quay về hướng Đông Nam, lệch so với hướng chính Nam 19 độ. Là hướng đón gió Đông Nam tốt nhất ở vùng Đồng bằng sông Hồng. Những ngôi nhà này đã được định hình trên các lô đất dọc theo các trục xóm, gọi là các “ dong”.
Làng có 13 dong, tạo thành 14 xóm song song, đường xóm dài nhất 530m, đúng 10 phút đi bộ là đã ra được các bến nước đặt ở 2 đầu mỗi xóm. Mỗi dãy xóm là 2 lớp nhà, không có ngõ, ngách. Từ sông đào có 9 cây cầu nối vào làng. Bóng nhà soi bên dòng sông, cảnh quan thật nên thơ.
Làng có đầy đủ các công trình công cộng của làng Việt truyền thống như chùa (chùa Keo Hành Thiện xây dựng năm 1588, cùng thời với chùa Keo Thái Bình, có kiến trúc đặc sắc) và nhiều công trình kiến trúc như Đình, chùa Đình Lan, Miếu Tam Giáp, giếng Mắt cá, nhà thờ họ, nhà cổ truyền thống khác còn lưu giữ.
Trải qua hơn 500 năm lịch sử , cấu trúc của ngôi làng vẫn còn như nguyên vẹn. Sông đào đã được nối với sông Ninh Cơ để điều tiết việc cấp nước. Một số ngôi nhà đầu xóm có thay đổi quay vào đường bao ven sông lại làm tăng thêm sự sống động cho ngôi làng. Từ cuối là lên đầu làng là đi từ không gian tĩnh (chùa làng, cánh đồng) đến không gian động (đường ven sông có nhà ở) và chốt là chợ ồn ào náo nhiệt như một thị tứ. Miếu Tam giáp cổ kính ở đầu mom cá liên tưởng đây như mũi tàu rẽ sóng tại ngã 3 sông. Cảnh quan cây xanh soi bóng, rủ tán xuống mặt nước, sông nằm giữa đường đi bộ , các cụ già ngồi trò truyện bên ghế nghỉ dọc sông, người câu cá, người rửa chân. Cảnh vật vừa cổ kính vưa hiện đại nhưng đều toán lên một không gian yên bình và thân thiện.
Người Việt đã xây dựng ngôi làng của mình từ 500 năm trước như vậy đấy. Thật là những di sản vô giá cho chúng ta học tập.

hanhthien1 hanh-thien-2
Bản đồ làng Hành Thiện vẽ tay năm 1947 Sơ đồ làng Hành Thiện hiện nay
BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC