Làng Hùng Lô

Làng Nằm bên bờ sông Lô thơ mộng, cách trung tâm thành phố Việt trì Khoảng 5km

Tích xưa kể rằng, Vua Hùng cùng công chúa cưỡi ngựa hồng vân du, đến Trang Khả Lãm (tên gọi cổ của Hùng Lô) thấy vùng đất này có huyệt thiên tạo hướng giáp canh – khí thiêng từ đất bốc lên, vua cho đây là chốn địa linh nên kêu gọi dân đên khan khẩn đất hoang. Vùng đất Hùng Lô cũng từ đó ngày một đông dân cư, truyền đời làm ăn phát đạt. Từ đó, nhân dân đã lập miếu thờ Vua Hùng.

Công trình tôn giáo tín

  • Quần thể di tính Đình – Đền – Chùa Hùng Lô

Quần thể di tích lịch sử văn hóa Đình Hùng Lô (Đình Xốm) được xây dựng trên dải đất rộng 5000m2. Trung tâm của trang Khả Lãm cổ xưa, rồi mang tên xã An Lão nay là xã Hùng Lô.

Quần thể di tích gồm 8 hạng mục công trình.

Ngôi miếu cổ thờ vua Hùng thứ 18. Miếu được xây dựng không rõ vào niên đại nào. Theo cuốn “An lão thần tích” và truyền thuyết để lại “Vua Hùng cùng công chúa cưỡi ngựa hồng và các quần thần thường đi tuần du ngoại cảnh và săn thú, dừng chân nghỉ tại đây được các bô lão và thần dân nghênh tiếp. Vua tôi vui mừng. Vua thấy đất này mầu mỡ, cây mọc xanh tươi lại có huyệt thiên tạo hướng giáp canh có khí thiêng từ lòng đất bốc lên. Vua cho nơi này là chốn địa linh”. Sau đời Hùng Vương dân dựng miếu thờ để đời đời hương khói nhớ ơn vương tổ. Từ đó nhân dân trong ấp làm ăn phát đạt, ngôi miếu ngày càng linh thiêng.

Miếu nằm bên phải đình

Cũng theo truyền thuyết, khi Hai Bà Trưng khởi nghĩa hành quân đi đánh giặc phương Bắc xâm lược. Qua đây Hai Bà xuống voi vào miếu dâng hương cầu nguyện quyết tâm đánh thắng giặc trở về sẽ tôn tạo xây dựng miếu đường.

Hai tích ấy còn được ghi lại hai đốc tam quan trước cửa miếu…

Ngôi đình được phát triển tâm linh từ ngôi miếu cổ khi kinh tế xã hội phát triển thành làng xã, mang tên “kẻ Xốm, xã An Lão”. Đình được xây dựng vào thời hậu Lê, đời vua Lê Hy Tông. Khu đình được kiến trúc các hạng mục công trình gồm có tòa Đại Đình, Phương đình, lầu chuông, lầu trống và nhà tiền tế tất cả bằng vật liệu gỗ quý như Đinh, lim, sến, táu, thông mật và mít. Mái lợp ngói mũi hài.

Tòa đại đình được cấu trúc theo nhà cổ truyền 3 gian hai trái. Bố trí nội thất thờ cúng cả 3 gian đều có ban thờ. Các đồ thờ cúng được làm bằng gốm, bằng đồng, bằng gỗ đều được trạm trổ nghệ thuật tinh xảo đường nét hoa văn sắc gọn, hài hòa. Đến  nay còn lưu giữ được nhiều hiện vật quí. Có thể nói Đình làng Hùng Lô là một nhà bảo tàng văn hóa nghệ thuật của toàn dân đóng góp còn lưu giữ nguyên vẹn đến ngày nay.

Khu văn chỉ (Văn miếu) thờ đức Khổng Tử “Đạo thành chi thánh tiên sư. Tại nơi đây vào các ngày lễ hội nhất là vào những ngày đầu xuân các thầy đồ thầy giáo thường dẫn học sinh đến dâng hương cầu mong sự học hành thành đạt.

Nhà yến lão được xây dựng được xây dựng sau khi làm đình vào thời kì hậu Lê xây phía sau ngôi miếu cổ và ngôi văn chỉ. Nhà này dùng dể các cụ bô lão trong làng ăn yến tiệc hàng năm trong những ngày lễ hội. Ngày nay hội người cao tuổi lấy nơi đây để hội họp sinh hoạt câu lạc bộ và dự yến tiệc trong các ngày lễ hội làng.

Nhà thờ phật được xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu lễ bái của các phật tử trong xã và khách thập phương. Nhà thờ phật hay còn là chùa nằm ngay bên trái đình và được dựng vài chục năm gần đây.

Bệ thần nông là bệ thờ lộ thiên từ xưa còn lại. Dân làng thường tổ chức tế lễ hàng năm vào các ngày 25/5 và 25/10 âm lịch gọi là lễ thượng điền và hạ điền, cầu cho mưa thuận gió hòa vụ vụ bội thu, dân no ấm.

Sân đình khá rộng, có cổng vào và tường bao quanh.

  • Miếu

Trước đây mỗi xóm ở Hùng Lô đều có một ngôi miếu ( ngoài Miếu chung của làng), nay miếu riêng của xóm chỉ còn giữ được hai ngôi Miếu là Miếu xóm Ngà và Xóm Giẽ.

Miếu xóm Ngà Miếu xóm Giẽ

Nhà ở, Cổng nhà ở

Hiện nay, xã Hùng Lô còn lưu giữ được gần 50 ngôi nhà cổ từ 100 đến 200 năm tuổi. Trong đó phải có đến 5 ngôi nhà cổ thuộc loại đại khoa, là những ngôi nhà cổ nhiều gian, to rộng với những cột gỗ to. Những ngôi nhà cổ này đều được trạm khắc những biểu tượng Lân, Ly, Quy, Phượng; Tùng, Trúc, Cúc, Mai. Nguyên liệu làm nên những ngôi nhà cổ này hầu hết là gỗ, tre, nứa… những thứ có sẵn trong tự nhiên và gần gũi với cuộc sống của người dân Việt.  Những ngôi nhà cổ này vẫn được người dân ngày ngày sử dụng và tôn tạo thường xuyên để giữ gìn và bảo tồn. Vì vậy, nên mỗi ngôi nhà cổ ở Hùng Lô đang được bảo tồn không chỉ về mặt kiến trúc mà còn như một phần tinh thần cho mỗi thành viên trong gia đình được gìn giữ trong ngôi nhà đó

Nhà cổ của Cụ Chốc gần 200 năm tuổi, đã được tôn tạo nhưng vẫn giữ được nét kiến trúc xưa.

Một số công trình nhà ở khác. Nhà cổ nằm rải rác khắp các xóm.  Xóm nhiều thì có mấy chục ngô nhà, xóm nào ít thì còn vài ba ngôi nhà.

Cổng nhà cổ ở Hùng Lô nay chỉ còn xót lại vài chiếc.

Cảnh quan tiêu biểu

  • Quần thể ao làng

Làng có 3 ao, ao chính ở phía trước đình làng, Lấy đình và ao làm trung tâm người sân sống tập trung xung quanh và phát triển lan dần.

  • Lũy tre

Lũy tre làng là danh giới hành chính của một xóm, một làng hoặc một thôn nằm trong địa bàn một xã, ở trong lũy tre làng ấy có các hộ gia đình sinh sống  quay quần . Ngoài lũy tre làng là cánh đồng canh tác lúa, ngô, khoai, sắn của người dân thôn quê.

Ở Hùng Lô và các làng ở Phú Thọ vẫn còn những lũy tre như thế. Hầu như làng nào cũng rợp bóng tre xanh bao quanh làng. Tạo nên một thành lũy vững chắc bao bọc  làng. Đứng trên triền đê nhìn về phía làng, phóng tầm mắt qua cánh đồng, những lũy tre làng cao vút ôm trọn làng trong lòng.

  • Giếng làng

Làng có 4 giếng chung là giếng xóm Đoàn Kết, giếng xóm Văn Chỉ, Giếng xóm Thanh Rồng( hay còn gọi giếng nanh rồng), Giếng xóm Giẽ.

Nay chỉ còn lại một giếng xóm Giẽ.

Các giá trị văn hóa phi vật thể

Do diện tích đất canh tác nông nghiệp ít nên từ xưa bắt buộc người dân làng phải phát triển các nghề tiểu thủ công nghiệp để có được sự phát triển kinh tế.

Vì vậy từ rất xưa Hùng Lô là vùng đất nổi tiếng với các làng nghề phong phú đa dạng như làng nghề làm bánh chưng bánh giày, làng nghề làm đậu, làng nghề làm miến gạo,làm bún làm mì sợi…. Các cụ trong làng nói vui là làng “Đa nghề” . Đến nay các nghề truyền thống đó vẫn đang được người dân duy trì và phát triển. Nghề làm mì gạo với những bí quyết gia truyền, người dân làng nghề Hùng Lô đã tạo nên những sợi mỳ trắng, dai, nấu không bị nát nên được người dân gần xa ưa chuộng, nhờ đó mà thương hiệu mỳ Hùng Lô ngày càng được khẳng định trên thị trường. Nghề làm bánh chưng có truyền thống lâu đời và vì bánh của làng Hùng Lô ngon, đẹp nên hằng năm người dân xã Hùng Lô vinh dự được nhận trọng trách làm bánh dâng Vua Hùng. Làng nghề làm bánh chưng Hùng Lô ngày càng được đông đảo nhân dân gần xa ưa chuộng và lựa chọn.

Với hệ thống di sản cổ phong phú đa dạng, có thể cho thấy được sự trù phú giàu có của làng cổ Hùng Lô. Nhưng điều đặc biệt hơn các di sản như nhà cổ, đình làng, ao làng, lỹ tre xanh bao bọc làng vẫn được người dân bảo vệ chăm chút giữ gìn theo năng tháng, giữ lại được cho thế hệ sau này một kho tàng quý báu.

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC