Làng Nôm

Từ trung tâm Hà Nội về khoảng chừng 30km, đi xuôi theo quốc lộ 5 đến Thị trấn Như Quỳnh. Từ đây, rẽ trái vào tuyến đường trong huyện chạy song song với tuyến đường xe lửa Hà Nội – Hải Phòng khoảng 10km sẽ về đến làng Nôm, xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Nơi ấy vẫn còn lưu truyền những câu ca dao cổ:

Đồng nát thì về Cầu Nôm

Con gái nỏ mồm về ở với cha.

nom1

Làng Nôm hay còn gọi là làng Đại Đồng trước đây có tên là làng Đồng Cầu, sau cải là làng Thông thuộc trang Đồng Xá, tổng Đình Tổ, huyện Siêu Loại, phủ Thuận An, xứ Kinh Bắc, nay thuộc xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Đây là một ngôi làng cổ còn bảo tồn được nhiều giá trị văn hóa truyền thống, được các chuyên gia về kiến trúc, nghệ thuật đánh giá là một không gian văn hóa đậm đặc những nét đặc trưng của cộng đồng dân cư làng xã… Làng Nôm hội tụ đầy đủ các điều kiện để trở thành hình mẫu về cấu trúc làng xã vùng Kinh Bắc, vùng Đồng Bằng sông Hồng.

Cấu trúc không gian làng Nôm:

nom2

Làng Nôm là một quần thể kiến trúc cổ thuần Việt cần được gìn giữ bảo tồn với: Cổng làng, Đình làng, chùa Nôm, chợ Nôm, những con đường gạch cổ…. Làng có một không gian cảnh quan tuyệt vời nằm ở trung tâm – ở giữa là mặt nước, hai bên là các nhà thờ họ, hình thành một trục dẫn hướng từ cổng làng tới thẳng Đình làng Nôm. Với niên đại hàng trăm năm tuổi, những nhà thờ cổ, nhà cổ ở làng Nôm (xã Đại Đồng, Văn Lâm) như một chứng tích lịch sử với bao thăng trầm, biến cố của thời gian.

1.CẦU ĐÁ LÀNG NÔM:

Cầu đá làng Nôm – Cầu đá nối giữa chợ làng Nôm với làng Nôm:

Ai về cầu đá làng Nôm

Mà xem phong cảnh nước non hữu tình

Cầu đá làng Nôm như một biểu tượng của người dân làng nôm vậy, gần như các câu ca dao tục ngữ về làng nôm xưa đều được thông qua biểu tượng chính là cây cầu này. Không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc độc đáo, chiếc cầu đá cổ hơn 200 năm này  được các nhà nghiên cứu di sản đánh giá là một công trình độc đáo còn nguyên vẹn chưa từng thấy ở bất cứ làng cổ nào của Đồng bằng sông Hồng.

nom3 nom4
Hình 1: Chi tiết hoa văn cầu đá làng Nôm Hình 2: Quang cảnh yên bình, thơ mộng nơi cầu đá Làng Nôm

Cầu được làm hoàn toàn bằng đá. Mặt cầu rộng gần 2m, làm bằng đá xanh nguyên khối, gắn khít nhau. Những phiến đá lớn được các nghệ nhân dân gian đục đẽo rất công phu. Cầu xây 9 nhịp, theo quan niệm của người xưa số 9 tượng trưng cho sự may mắn… Dầm cầu hình chữ nhật. Mặc dù thời gian đã làm cầu  bị rêu mốc và cây leo bám, nhưng những nét văn hoa cổ tinh tế của cầu vẫn rất dễ quan sát. Hai bên thành cầu còn hầu như nguyên vẹn các mỏm đá dầm cầu được chạm trổ vân mây, một họa tiết thường sử dụng trang trí trong kiến trúc cổ, được tạo tác công phu, nghệ thuật, rất xảo diệu và cầu kỳ, trông như những cái đầu rồng. Chân cầu là những cột đá hình trụ, không đều nhau được đẽo thô để gác dầm cầu, đã bị xói mòn bởi thời gian. Điểm đặc biệt của cây cầu còn là tính bền vững về kết cấu. Mặc dù mặt cầu, mố cầu và chân cầu chỉ gác lên nhau chứ không có vật liệu liên kết, nhưng trải qua thời gian hơn 200 năm mặt cầu vẫn phẳng, chắc chắn và vững chãi. Điều đó cho thấy trình độ thiết kế, gia công vật liệu và thi công cầu của những người thợ ngày xưa rất đáng nể phục.

nom5

Hình 3: Quang cảnh chụp tại cầu đá Làng Nôm

Đây chính là cầu đá nổi tiếng ở Làng Nôm, song ở làng Nôm vẫn còn rất nhiều cây cầu khác rất đẹp và nên mà nên thơ chữ tình mà chúng ta nên đến thăm quan và khám phá như cầu gạch và cầu đá ra thủy đình ở gần đình làng Nôm.

Cầu Gạch – cây cầu nằm giữa ao làng Nôm:

nom6

Hình 4: Cây cầu Gạch bắc ngang qua bờ ao làng Nôm

Không nổi tiếng và có nhiều thời gian thăng trầm bằng cầu đá Làng Nôm, song cầu Gạch này lại mang một vẻ đẹp rất riêng tại làng quê bình dị này. Cầu Gạch theo như người dân địa phương kể lại thì ngày xưa, cầu được xây hoàn toàn bằng gạch chỉ màu đỏ, nằm soi bóng trên bờ ao làng. Nhưng do chiến tranh tàn phá và sức mạnh thời gian đã làm cho cây cầu này xuống cấp và hư hỏng nặng nên người dân hiện nay phải gia cố thêm những dầm sắt ở trong và dầm gỗ ở ngoài để khôi phục lại được cây cầu độc đáo này, điều này cho chúng ta thấy rằng cây cầu Gạch mang một ý nghĩa vô cùng quan trong trong lòng người dân làng Nôm.

Điều thú vị của cây cầu này không phải được thể hiện qua vẻ đẹp tinh sảo, cầu kỳ của các chi tiết kiến trúc hay một vẻ đẹp phi thường một cây cầu gạch mà là cây cầu được đặt đúng vị trí có thể quan sát được cái đẹp, cái hồn của làng Nôm. Thời tiết ở làng Nôm rất dễ chịu, nắng không oi ả, gió trời cứ thổi man mát. Nếu bạn đến với làng Nôm vào một sáng ban mai và càng đặc biệt hơn nếu là sau cơn mưa thì hãy ra cầu Gạch này và tận hưởng không khí, cảnh đẹp vô cùng trong trẻo của nơi đây. Sau chuyến đi khảo sát tại đây, mặc dù chúng tôi đã chụp rất nhiều ảnh, rất nhiều góc độ, nhưng chưa bức ảnh nào của chúng tôi có thể gột tả được cái khoảng khắc đấy. Mùi của không khí trong lành, mùi của cây cối thanh thanh hòa quyện với mùi của nước man mát, và một chút cảm giác chút lành lạnh Chỉ có tiếng của gió,  tiếng nước hay xa xa có tiếng  rì rào của hàng cây. Tại khoảng khắc đấy, tại cây cầu này, thời gian như muốn ngừng trôi và bỗng lòng cảm thấy tĩnh lặng, bình yên đến lạ thường.

nom7

Hình 5: Quang cảnh chụp từ cầu Gạch làng Nôm nhìn về phía Đình làng Nôm

nom8

Hình 6:  Quang cảnh chụp tại cầu Gạch làng Nôm nhìn về cổng Làng Nôm

Cầu đá ra Thủy Đình gần Đình làng Nôm

nom9

Hình 7: Cầu đá ra phía Thủy Đình

Thủy đình nằm bên trái cùa Đình làng Nôm. Thủy ĐÌnh tám mái được xây dựng hoàn toàn bằng gỗ lim. Tất cả đều được ngồi trên những phiến đá xanh, nối nhịp là cây cầu đá soi bóng xuống mặt hồ lung linh.

nom10 nom11

Hình 8: Chi tiết cầu đá ra Thủy đình

2. CỔNG LÀNG NÔM:

Cổng trước làng Nôm:

nom12

Hình 9: Mặt ngoài cổng trước làng Nôm

Khi đến thăm làng Nôm, chúng ta sẽ không khỏi ngạc nhiên với kiểu kiến trúc cổng làng cổ mà làng Nôm sở hữu. Cổng làng được xây theo kiểu bát trụ, đây là kiểu cổng mà chỉ hoàng thân quốc thích mới được xây. Người dân làng rất tự hào khi kể lại là nguyến làng, trước kia có ông Tham Tiếp làm quan trong triều (quan Tứ Trụ – Bắc Đậu Bội Tinh) và ông Tạ Văn Đãi – ông Đốc Đãi thầy của vua Bảo Đại.

Theo như người dân làng chia sẻ, cổng được xây dựng vào năm 1855, tức năm Ất Mão. Mặt trước cổng gồm bốn cột: hai cột cái, hai cột quân, cột đắp đầu bát lồng đèn, trên là hình phượng giành quả, mỗi đỉnh như vậy gồm bốn con phượng quay bốn hướng Đông Tây Nam Bắc. Hai cột quân trên có hai con nghê dáng chồm về phía trước. Cổng làng Nôm hiện tại vẫn còn dấu tích của câu đối xưa, song chữ đã phai mờ rất nhiều, câu đối chỉ còn được ghi ghép trong các văn tự của làng là:

Nguyên xuất Đồng Giang lưu vạn mạt

Khí chung Ngất Lĩnh tỏa thiên kha

(Nước sông Đồng chảy ra khỏi nguồn thì đầy

Khí thiêng được chung đúc ở ngọn Ngất Lĩnh tỏa về các dòng họ).

Mặt sau của cổng còn bốn cột, trên đó đắp hoa sen biểu tượng của sự viên mãn tròn đầy. Nhưng cổng phía sau không theo hình phẳng như mặt ngoài mà lại khum lại rất độc đáo.

nom13

Hình 10: Mặt trong cổng trước làng Nôm

Cổng sau làng Nôm:

Cổng sau làng Nôm mới gần đây đã được xây dựng và chỉnh trang lại vào năm 2010 – Canh Dần. Người dân ở đây xây dựng theo kiểu kiến trúc mô phỏng lại giống cổng trước (bát trụ) nhằm gìn giữ nét đẹp truyền thống, bản sắc văn hóa đặc trưng của làng.

nom14

Hình 11: Mặt ngoài cổng sau làng Nôm

nom15

Hình 12: Mặt trong cổng sau làng Nôm

3. GIẾNG LÀNG NÔM:

Giếng trong làng Nôm

Dạo bước một vòng quanh làng, chúng ta sẽ đi qua chiếc giếng đá cổ được xây dựng bằng đá xanh có niên đại hang nghìn năm tuổi. Giếng làng từ ngày xưa đã là điều hết sức thiêng liêng đối với người dân, họ coi giếng làng là linh khí, là mắt rồng của làng nên họ bảo quản và giữ gìn khuân viên nơi đây vô cùng sạch sẽ, nắp giếng được đậy kín lại nhằm bảo vệ nguồn nước giếng khi không sử dụng. Điều đó cũng thể hiện ở chỗ, họ xây dựng các thành chắn bao quanh giếng rất bề thế, bên trên còn có bốn chữ đại tự: ẨM HÀ TƯ NGUYÊN.

nom16

Hình 13: Khuân viên giếng cổ trong làng Nôm

nom17

Hình 14: Giếng làng cổ được đóng kín

Giếng ngoài cầu đá làng Nôm:

nom18

Hình 15: Hình ảnh giếng cổ ngoài cầu đá làng Nôm

nom19 nom20

Hình 16: Nước giếng rất trong nhưng lại đang được sử dụng không đúng cách

4.AO LÀNG NÔM:

Qua cổng làng không gian như tĩnh lặng bởi một hồ nước trong xanh, quanh hồ là những ngôi nhà cổ, cây cổ thụ ngả bóng xuống mặt nước yên bình. Thật khó mà tìm được ở nơi nào có một không gian bình yên mang đậm nét của làng quê Việt cổ như nơi này.

nom21

Hình 17: Trẻ em trong làng vui chơi ven ao

nom22

Hình 18: hình ảnh những nhà thờ cổ soi bóng trên mặt nước tĩnh lặng

5. NHÀ THỜ HỌ TẠI LÀNG NÔM:

Dọc hai bên ao là một số ngôi nhà thờ họ và nhà ở kiểu cổ, xen lẫn một số nhà đã có cải tiến và xây mới nhưng vẫn nằm trong không gian xanh và không xây cao nên không phá vỡ cảnh quan. Cả làng còn hơn chục nhà cổ và 7 nhà thờ của các họ. Làng từng có đình cũ xây vào thời hậu Lê, về sau đình mới được xây thời Nguyễn, bề thế.

nom23

Các công trình trong làng hầu hết cao từ 1 – 2 tấng, có khuân viên độc lập, tường quây kín và chỉ có một lối vào duy nhất từ đường hoặc ngõ.

Nhà chính được đặt hướng Đông Nam, được xây bằng gỗ (khoảng từ 3 – 5 gian). Còn nhà phụ và bếp thì đặt vuông góc với nhà chính, thường được xây bằng gạch hoặc đá ong, có chuồng trại, khu vệ sinh, giếng, sân phơi, vườn nhỏ (có hoặc không).

nom24

nom25

Còn tồn tại khá nhiều những chiếc cổng nhà với các niên đại khác nhau mà cổ nhất được xây từ những năm 30 của thế kỷ 20.

6. ĐÌNH LÀNG NÔM

Đình làng Nôm là một ngôi đình còn khá nguyên vẹn sau bao biến cố lịch sử. Đình làng Nôm hướng quay mặt ra ao làng, được xây dựng theo hình chữ tam, phía trước gồm năm gian đại bái, tiếp đó là ba gian chính đường, hai bên có tả vu hữu vu được làm thông nhau không phân gian, cuối cùng là phần hậu cung (cung cấm), trong cung có bài vị của Ngài, nơi đây chỉ mở cửa vào dịp đại lễ.

nom26

Hình 19: Trẻ em trong làng vui chơi ngoài sân đình

Bên ngoài đình, phía trước tường và cột trụ bậc lên xuống đều được xây bằng đá xanh. Nằm chầu bên ngoài cửa đình là hai con rồng đá được chạm khắc tinh xảo, rồng có bốn móng, đầu mọc sừng thân uốn lượn có vây, kế đó là hai Ông Voi chầu có kích thước tương đối như thật.

nom28

Hình 20: Hình ảnh ngôi đình cổ kính thấp thoáng sau hàng cây

Nằm trước cửa đình có hai cây đa có tuổi thọ lên đến hàng nghìn năm tuổi, thân to và tán lá xanh um tùm, tỏa bóng xuống mặt ao.

7. CHÙA NÔM

Theo truyền thuyết xưa, chùa Nôm được xây giữa rừng thông cổ thụ, có lẽ vì vậy mà chùa còn có tên gọi khác là Linh thông cổ tự. Không còn ai nhớ chính xác sự ra đời của ngôi chùa, chỉ biết rằng trên hai tấm bia lớn còn lưu lại tại đây thì chùa đã được xây dựng lại vào năm 1680 và được trùng tu nhiều lần sau đó.

nom29

Hình 21: Lầu trống chùa Nôm

Bước qua 9 nhịp cầu trên phiến đá xanh hơn 200 năm tuổi bắc qua sông Nguyệt Đức, để đến ngôi chùa cổ linh thiêng. Tham quan chùa Nôm, chúng ta sẽ không khỏi ngỡ ngàng với không gian xanh, yên bình và thả hồn mình chiêm ngưỡng vẻ đẹp kỳ bí của những pho tượng cổ linh thiêng.

nom30

Hình 22: Quang cảnh chùa Nôm

8. CHỢ NÔM

Một vài hình ảnh quang cảnh chợ làng Nôm

nom31

nom32

nom33

nom34

Hà Thu – Nhóm nghiên cứu bảo tồn di sản làng xã truyền thống Việt Nam.

BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC