Di sản làng Việt là tiềm năng văn hóa to lớn. Cần biến tiềm năng đó thành nguồn lực để phát triển nông thôn Việt Nam bền vững và giàu bản sắc.

Di sản làng Việt là tiềm năng văn hóa to lớn. Cần biến tiềm năng đó thành nguồn lực để phát triển nông thôn Việt Nam bền vững và giàu bản sắc.

Làng Cựu (Hà Nội) - DI SẢN TRUYỀN THỐNG LÀNG CỰU

 

 Cấu trúc làng hiện nay 

Hình thái tổng thể
 
Cấu trúc làng Cựu - cấu trúc điển hình của làng thuần nông đồng bằng Bắc Bộ
 
Hình thái tổng thể kiến trúc cảnh quan làng Cựu mang nét đặc trưng của làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, thể hiện qua cấu trúc tổng thể của làng, mạng lưới giao thông, các không gian công cộng, không gian ở.
Cấu trúc tổng thể của làng bao gồm 3 không gian chính. Không gian ngoài làng - được nhận diện thông qua hệ thống đồng ruộng. Không gian vùng biên - được xác định qua cổng làng và hệ thống ao làng. Không gian trong làng - là tổng hòa của không gian ở, không gian giao thông, và không gian cộng đồng.
Cấu trúc mạng lưới giao thông làng Cựu là cấu trúc hình xương cá, đặc trưng cấu trúc làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đường làng chính đóng vai trò trục xương sống kết nối tất cả các không gian trong làng; các công trình công cộng truyền thống nằm tại vị trí quan trọng về mặt hình thái hình học trên đường làng chính (đình làng ở đầu làng, giếng làng giữa làng, cổng làng ở cuối làng). Cảnh quan truyền thống đường làng chính và các ngõ xóm được duy trì với các bức tường thấp hai bên, thấp thoáng nhà chính (thường là nhà một tầng) và khuôn viên sân vườn phía trước, cửa nhà không mở trực tiếp ra đường làng chính. Đặc biệt vật liệu lát đá xanh và gạch đỏ vẫn được gìn giữ tạo nên cảnh quan riêng biệt của làng.
Không gian cộng đồng truyền thống bao gồm đình làng và giếng làng. Tổ hợp “đình làng, sân đình, cây cổ thụ, ao” và “giếng làng, cây cổ thụ, không gian công cộng trước giếng” vẫn được lưu giữ. Đình làng, giếng làng ngày nay là các không gian cộng đồng đa chức năng là nơi tụ tập ưa thích của dân làng hàng ngày.
Lối vào và trục giao thông chính:
Cấu trúc giao thông làng Cựu
 
Có 1 lối vào chính: Lối vào từ phía Tây, đi từ quốc lộ 1A, rẽ vào đường trục xã Vân Từ. 1 lối vào phụ ở phía Đông, kết nối với các thôn lân cận.
Đường làng chính chạy theo trục Đông Tây xuyên suốt làng với chiều rộng 4,8m, chiều dài 850m. Các đường ngõ có chiều rộng khoảng 2m, ô tô không vào được, các ngõ phía Bắc có chiều dài đồng đều khoảng 100m, các ngõ phía Nam có chiều dài từ 15m-130m.  14 ngõ nằm phía bắc trục đường làng chính, 10 ngõ nằm phía nam trục đường làng chính. 
Không gian Trung tâm xã, thôn:
Không gian cộng đồng được bố trí dọc theo trục đường làng chính. Đình làng được xây ở đầu làng; khu vực giếng nước nằm ở giữa làng, trung tâm hình học của làng. Khu vực giếng làng cũng là nơi họp chợ của dân làng vào đầu giờ sáng.
 
Vị trí và hình ảnh các không gian cộng đồng làng Cựu
 
Hình thái khu vực nhà ở
Hiện nay, tại làng Cựu có 200 nóc nhà, trong đó có 49 nhà cổ. Các ngôi nhà chủ yếu bám dọc trục đường làng chính, mật độ nhà thấp dần sang hai bên.
Bản đồ phân bố nhà làng Cựu
 
Đa số nhà ở trong làng Cựu cao 1 tầng (182 nhà, chiếm 91%). Khu vực đầu làng trong thời gian gần đây đã xuất hiện các công trình nhà ở mái bằng cao 2 tầng, được xây dựng trên phần đất ruộng trước đây. Số lượng các công trình nhà 2 tầng chiếm tỷ lệ rất nhỏ, toàn làng chỉ có 17 nhà cao 2 tầng, chiếm 8,5%.
Chiều cao công trình trong làng Cựu
 
Xét về niên đại của các công trình trong làng Cựu có thể chia làm 4 giai đoạn: nhà xây năm 1929 - 1945, 1946 - 1986, 1987 – 2000, và 2000-2012.
Nhà xây dựng trước cách mạng tháng Tám, giai đoạn 1929-1945 có 49 nhà chiếm tỷ lệ 24,6%, chủ yếu nằm phía Bắc của trục đường làng chính và nằm ở đầu làng. Đoạn nửa cuối làng, nhà cổ chủ yếu nằm giữa ngõ và cuối ngõ.
Nhà xây dựng giai đoạn 1946 - 1986 là 30 nhà với tỷ lệ 15,1%, chủ yếu bám theo trục chính của làng, nằm ở giữa làng và một phần đầu làng.
Nhà xây dựng giai đoạn 1987 - 2000 là 40 nhà với tỷ lệ 20,1%
Nhà mới xây dựng giai đoạn 2000 - 2012 là 80 nhà với tỷ lệ 40,2% , chủ yếu nằm cuối làng và trên trục đường chính dẫn vào làng.
Niên đại công trình trong làng Cựu
 
Không gian ở tại làng Cựu vẫn giữ nguyên các quan niệm xây dựng nhà truyền thống. Ngôi nhà chính quay về phía Nam, được bao xung quanh bởi khuôn viên sân vườn. Nhà chính và nhà phụ tách biệt. Cửa nhà không mở trực tiếp ra đường, việc tiếp cận nhà chính từ đường thông qua khoảng không gian đệm (có thể là sân, hiên, hoặc lối đi giữa nhà)
Sự biến đổi của cấu trúc làng (từ trước 1954 đến nay)
Việc tìm hiểu sự biến đổi của cấu trúc làng được dựa trên các bản đồ giai đoạn trước thu thập được và qua lời kể của người dân. Theo lời kể của người dân, là các cụ đã có tuổi (khoảng 80 tuổi- sinh từ năm 1940 trở về trước, còn nhớ một số dấu ấn lịch sử trong làng). Tổng hợp lại cho thấy cấu trúc làng Cựu gần như được giữ nguyên, khu vực phía Bắc là khu vực phát triển đầu tiên, khu vực phía Nam đường làng chính trước là khu vực bị ngập, đa phần phát triển trong những năm 1960. Khu vực cuối làng, gần cổng làng còn lại hiện nay cũng được phát triển sau, thường được xây dựng trong khoảng những năm 1980. Cổng làng chính phía Tây đã bị phá bỏ năm 1972 đề tạo điều kiện cho xe cơ giới tiếp cận vào làng. Phần nhà văn hóa trước kia là công trình trường học xây từ thời Pháp thuộc, tuy nhiên hiện nay không được sử dụng nhiều. Lũy tre làng đã bị phá bỏ hoàn toàn.
Nhận xét: Như vậy so với cấu trúc hiện nay, làng Cựu cơ bản ít thay đổi. Phần thay đổi lớn nhất là sự mở rộng quỹ đất làng để xây dựng nhà ở. Ranh giới đất ở mở rộng ra vùng biên nên Lũy tre làng không còn. Cổng làng chính, lũy Tre là 2 thành tố truyền thống không còn.
Lịch sử biến đổi hình thái làng Cựu được nhận diện theo 2 cách:
Trước năm 2000: Do sự thiếu vắng các bản đồ ghi nhận lại hiện trạng làng Cựu nên lich sử biến đổi hình thái làng Cựu trước năm 2000 được giả thuyết dựa trên quan sát và phân tích chuyên gia về hình thái kiến trúc và cấu trúc khu vực, dựa trên các thông tin phi chính thức được cung cấp bởi người dân địa phương trong quá trình phỏng vấn
Sau năm 2000: Lịch sử biến đổi hình thái làng Cựu được nhận diện thông qua hệ thống không ảnh năm 2012 và năm 2018
 
Bản đồ không ảnh làng Cựu năm 2012
 
 
Bản đồ không ảnh làng Cựu năm 2018
Thống kê di sản kiến trúc, công trình xây dựng

   -  Đình làng Cựu

   -  Chùa Phúc Duệ  (Chùa Dổi)

   -  Giếng làng

   -  Cổng làng

   -  Nhà cổ 

Đình làng Cựu

 Đình làng Cựu

Đình làng Cựu được xây dựng vào đầu thế kỷ XVI. Đình nằm ở đầu làng, trước mặt là ao sen.

Đình làng nằm trong tổ hợp kiến trúc: đình, sân đình, cây bồ đề cổ thụ, ao sen.

Đình là không gian cộng đồng quan trọng trong làng. Đình là nơi tập trung, nghỉ chân của người dân khi đi làm đồng. Đồng thời đây cũng là không gian vui chơi của trẻ em. Nằm sát đình là ao và sân bóng của làng.

Chùa Phúc Duệ (chùa Dồi)

 

Tổng mặt bằng

  

Ảnh phối cảnh

Chùa Phúc Duệ (chùa Dồi) nằm ở ngoài làng, trên gò đất cao, diện tích khoảng 1,7 ha, trước mặt có dòng sông Nhuệ chảy qua, hai bên tả hữu là hồ sen. Theo dân địa phương, chùa rất linh thiêng nên được đặt tên là Phúc Duệ hay Phúc Nhuệ ý nói Phật luôn mang lại may mắn cho người dân như nước dòng sông Nhuệ. 

Chùa Phúc Duệ được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Đinh. Trước tiền đường, sau hậu cung. Quần thể chùa gồm: nhà tiền đường, thượng điện, nhà mẫu, nhà vong, nhà tổ đường, phía sau là nhà tổ ni.

Giếng làng

Theo phỏng vấn người dân địa phương, có 2 giếng làng, một giếng nằm ở giữa làng, một giếng nằm ngoài ruộng ở phía Bắc của làng Tuy nhiên, hiện nay chỉ giữ được giếng ở giữa làng, giếng làng nằm ngoài ruộng phía Bắc của làng không được sử dụng nên đã bị lẫn vào hệ thống ao bao xung quanh làng, không thể nhận biết và phân biệt rõ ràng ranh giới.

Tổng mặt bằng

Tổ hợp không gian bao gồm giếng làng, khu vực sân phía trước giếng, cây bàng. Đây là không gian đa chức năng, vừa là nơi họp chợ, vừa là không gian cộng đồng tụ họp dân làng. 

Cổng làng

 Ảnh phối cảnh

 Chi tiết  cổng làng 

Trước kia làng có 2 cổng. Cổng đầu làng đã bị dỡ bỏ năm 1972, trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, cổng phá đi cho xe chở lương thực có thể vào làng để cất giữ. Hiện làng chỉ còn 1 cổng ở cuối làng. 

Chiếc cổng làng bề thế là kiến trúc cổ cao nhất ở làng Cựu, được xây theo lối 'quyển thư', tựa như một cuốn sách khổng lồ đang mở ra đón khách. Cổng làng có kiến trúc cầu kỳ, bề thế, có tầng, có mái và có cả lối lên xuống. Vọng các của cổng làng với mái ngói, bờ đao cong vút, hai đôi nghê đắp nổi dù đã sứt mẻ theo thời gian nhưng vẫn còn nguyên nét đẹp cổ kính, thể hiện sự bề thế của một ngôi làng trù phú.

Cổng làng Cựu xây kiểu tam quan nhà chùa nhưng vít 2 cửa cạnh tạo một cửa giữa rộng rãi mái vòm. Phía mặt trong cổng có nậm rượu, nụ hoa điểm xuyết rất lạ cùng những hàng chữ Nho mực đen đã nhạt màu.

Nhà cổ- nhà cụ Phó Du – kiến trúc Pháp cổ

Ngôi nhà được xây dựng năm 1929. Mặt tiền nhà là những nét pha trộn kiến trúc Á – Âu, cửa lá sách, rồi các cột trụ, đầu hồi… đều được đắp nổi đề tài hoa lá, tỉa cạnh rất đặc trưng của Tây Âu, nhưng trên chóp mái lại là bức phù điêu Tam tinh – chính là bộ Tam đa (phước – lộc – thọ) quen thuộc trong văn hoá Á Đông thường thấy tại các nước Việt Nam, Trung Quốc… với dòng Hán tự: tam tinh cung chiếu (ba vì sao toả chiếu)

Nhà cổ - nhà thương nhân người Hoa - phong cách kiến trúc Việt - Hoa – Pháp

Nhà cổ - nhà mát phong cách Việt - Pháp

 
 
Giá trị về không gian cảnh quan truyền thống làng vùng đồng bằng Bắc Bộ
Không gian kiến trúc cảnh quan làng Cựu mang nét đặc trưng của làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Cấu trúc làng bao gồm 3 không gian chính 
- Không gian ngoài làng: Được nhận diện thông qua hệ thống đồng ruộng
- Không gian vùng biên: Được xác định qua cổng làng và hệ thống ao làng
- Không gian trong làng: Là tổng hòa của không gian ở, không gian giao thông, và không gian cộng đồng
Không gian giao thông: Cấu trúc mạng lưới giao thông làng Cựu là cấu trúc hình xương cá, đặc trưng cấu trúc làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đường làng chính đóng vai trò là trục xương sống kết nối tất cả các không gian trong làng; các công trình công cộng truyền thống nằm tại các vị trí quan trọng về mặt hình thái hình học trên đường làng chính.  Cảnh quan đường làng chính và các ngõ xóm được lưu giữ với hình ảnh các bức tường thấp hai bên, thấp thoáng nhà chính (thường là nhà một tầng) và khuôn viên sân vườn phía trước, cửa nhà không mở trực tiếp ra ngõ. 
Không gian công cộng truyền thống bao gồm đình làng và giếng làng. 
Tổ hợp công trình đình làng kết hợp với cây cổ thụ và ao vẫn được lưu giữ. Khu vực mặt nước (khu vực ao sen)  phía trước vừa thể hiện quan niệm sống hài hòa với thiên nhiên, tạo vi khí hậu, vừa là yếu tố phong thủy cho các công trình. Cảnh quan truyền thống, hình ảnh đình soi bóng bên bờ ao, bên cạnh những cây cổ thụ um tùm vẫn tồn tại.
 
Tổ hợp cảnh quan đình làng, cây cổ thụ, ao sen làng Cựu
 
Giếng làng là nơi lưu giữ nguồn nước cho làng, có ý nghĩa cả về mặt sử dụng và phong thủy. Về mặt chức năng, đình làng và giếng làng là các không gian cộng đồng đa chức năng
 
Không gian ở tại làng Cựu phần lớn vẫn giữ nguyên các quan niệm xây dựng nhà truyền thống. Ngôi nhà chính quay về phía Nam, được bao xung quanh bởi khuôn viên sân vườn. Nhà chính và nhà phụ tách biệt. Cửa nhà không mở trực tiếp ra đường, việc tiếp cận nhà chính từ đường thông qua khoảng không gian đệm (có thể là sân, hiên, hoặc lối đi giữa nhà).
   
Không gian làng Cựu – không gian truyền thống làng quê đồng bằng Bắc Bộ
Đường làng, ngõ xóm
Hệ thống ngõ xóm trong làng Cựu bao gồm các ngõ có chiều rộng khoảng 2m, các ngõ phía Bắc đường làng chính có chiều dài đồng đều - khoảng 100m, các ngõ phía Nam có chiều dài từ 15m – 130m. 
Không gian cảnh quan tuyến ngõ xóm được nhận diện thông qua vật liệu lát ngõ, hệ thống rãnh thoát nước, ranh giới giữa khuôn viên nhà và không gian ngõ, tỷ lệ giữa chiều rộng ngõ và bình diện đứng 2 bên (tường rào), không gian kết thúc tuyến ngõ 
Vật liệu:
Vật liệu lát ngõ trong làng Cựu đặc trưng là đá xanh, gạch đỏ. Trong làng tồn tại  2 ngõ lát đá xanh; 2 ngõ lát nửa đá, nửa gạch; 1 ngõ lát gạch toàn bộ.
 
Sự đa dạng trong vật liệu lát ngõ làng Cựu
 
Theo phỏng vấn người dân trong làng, vật liệu lát ngõ đại diện cho khả năng tài chính và sự đóng góp của người dân. Khi làm ngõ, những ngõ nào người dân góp nhiều tiền thì được lát đá, những ngõ nào dân góp ít tiền thì lát gạch. Những ngõ lát hai loại vật liệu là do một bên người dân đóng góp tiền nhiều và đóng trước thì lát đá, một bên dân đóng góp ít tiền hoặc đóng chậm thì lát gạch. 
 
Khu vực ngoài làng và vùng biên
Làng Cựu được bao bọc xung quanh bởi hệ thống đồng ruộng. Cảnh quan đồng ruộng là cảnh quan tiêu biểu; cánh đồng xanh mướt khi lúa non, vàng ươm vào mùa gặt, thấp thoáng người trên cánh đồng, là những hình ảnh rất quen thuộc, làm nổi bật nên khung cảnh yên bình của ngôi làng. Về mặt chức năng, ruộng vẫn là nơi đảm bảo cho sự tồn tại của làng Cựu với việc cung cấp thực phẩm và tạo công ăn việc làm cho người dân
 
Ao làng:
 
Hệ thống mặt nước trong làng Cựu
 
Ao làng là một nhân tố quan trọng cấu thành nên không gian vùng biên làng Cựu, là lớp bảo vệ cho không gian cư trú của làng. Mặt nước  có diện tích 2,06 ha, chiếm 18,56% tổng diện tích đất thôn Cựu. Các ao bao xung quanh đóng vai trò lớn trong việc điều hòa khí hậu, thu gom nước, tạo cảnh quan làng.
 
Không gian cảnh quan ao làng
 
Cây xanh
Không còn cây tre, chỉ co cây cổ thu phía trước Đình.
Kết thúc tuyến ngõ là các không gian xanh. Đây là không gian đặc biệt của các tuyến ngõ xóm. Vườn cây cuối ngõ hiện không có người quản lý, phát triển tự nhiên. Trong đó nhiều khu vườn xuất hiện các cây to.
 
Hãy gọi chúng tôi để được tư vấn miễn phí
0913 542 332
phcuong39@gmail.com

DI SẢN LÀNG VIỆT

Assoc. Prof. Dr. PHAM HUNG CUONG
Head of Urban and Regional Planning Department
Address: 55 Giaiphong road, Hai Ba Trung Dist, Hanoi, Vietnam
Email: phcuong39@gmail.com/ cuongph@nuce.edu.vn
Mobile: +84 913542332