Làng Nha Xá (Hà Nam) - CẤU TRÚC LÀNG

 

 

Cấu trúc làng hiện nay

Hình thái tổng thể

Làng Nha Xá là một làng cổ hình thành từ lâu đời ít có biến động về cấu trúc không gian do dân cư ít (khoảng hơn 400 hộ năm 1945), hiện nay còn khoảng 275 hộ Làng Nha Xá trải dài dọc theo và nằm ở phía Nam trục đường xã ĐX03 đi Châu Giang, bị cắt ngang bởi đường xã ĐX02. Trục giao thông chính của làng chạy dọc giữa làng lên đê (đi xã Mộc Bắc và Chuyên Ngoại) hướng ra sông Hồng theo trục Đông - Tây. Cổng làng có lũy tre hai bên bờ hồ nước.

Ảnh chụp tổng thể làng Nha Xá

 

Tổng thể làng Nha Xá phía Bắc giáp trục đường liên xã ĐX03, làng Yên Ninh, Yên Lạc; phía Nam giáp làng Lảnh Trì; phía đông giáp đê sông Hồng; phía Tây giáp xã Châu Giang.

Địa hình làng Nha Xá dốc từ Đông sang Tây và dốc xuôi về hai bên trục đường chính dọc làng, thoát nước mặt vào hệ thống ao, mương mặt nước bao quanh làng.

Hệ thống mặt nước ngoài làng chủ yếu phân bố ở hướng Bắc theo tuyến dọc làng và hướng Đông (sông Hồng trước cổng Làng), các ao bên trong làng phân bố khá đều; Đồng ruộng nằm chủ yếu ở hướng Tây và Nam của làng.

 

Mặt bằng tổng thể làng Nha Xá

 

Chùa làng Nha Xá nằm giáp nghĩa địa ở phía Tây của làng; Đình Nha Xá nằm tại trung tâm về phía Bắc trục đường chính của làng; Nhà Thờ đạo nằm về phía Nam trục đường chính, đối xứng với đình làng; Nhà Văn hóa làng Nha Xá nằm ở góc Tây - Nam ngã tư giao trục đường chính của làng và đường liên xã ĐX02; Chợ làng Nha Xá và UBND xã cũ nằm ở phía Tây Nam của ngã ba giao trục đường liên xã ĐX02 và ĐX03; Trụ sở các cơ quan , bưu điện xã và trường THCS nằm về phía Đông Bắc của làng, bên cạnh đê sông Hồng hướng đi xã Mộc Bắc và Chuyên Ngoại.

 

Lối vào và trục giao thông chính

Làng Nha Xá có trục đường giao thông chính nằm theo hướng Đông - Tây, hướng ra sông Hồng với ba lối vào. Cổng chính hiện nay mới xây lại trên vị trí cũ nằm ở phía Đông hướng lên đê ra sông Hồng; lối và từ phía Bắc và phía Nam là hai đầu trục đường liên xã ĐX02 đoạn đi qua làng; lối vào phía Bắc nằm trên nút giao trục đường xã ĐX02 giao với ĐX03.

 

Không gian Trung tâm xã, thôn

Làng Nha Xá có bốn khu vực trung tâm chính phân bố dọc theo làng đó là:

- Trung tâm hành chính xã, bưu điện và trường THCS nằm về phía Đông - Bắc của làng;

- Chợ và Nhà Văn Hóa nằm tiếp giáp ở phía Tây đoạn đường xã ĐX02; Nhà Văn Hóa nằm phía Nam trục đường chính của làng, cách ngã tư đường xã ĐX02 giao trục chính của làng về phía Tây 100m.

- Đình Nha Xá và Nhà Thờ nằm tại trung tâm cũ của làng, nằm đối xứng nhau qua trục đường chính của làng và cách ngã tư đường xã ĐX02 giao trục chính khoảng 500m về phía Tây; Đình Nha Xá nằm ở phía Bắc và Nhà Thờ nằm ở phía Nam trục đường chính của làng.

- Chùa Nha Xá nằm ở cuối trục đường chính của làng về phía Tây và có nghĩa địa nằm tiếp giáp ở phía Tây của chùa.

Ngoài ra, làng Nha Xá còn có bãi đất trống ngay đầu làng, bên cạnh cổng làng thường là nơi thu hút các hoạt động thể dục thể thao của làng như đá bóng và các hoạt động tập thể của làng.

 

Hình thái khu vực nhà ở

Nha Xá là làng cổ, vị trí nằm sát đê sông Hồng, xưa kia vốn là vùng đất thấp. Người dân làm nhà cải tạo địa hình bằng cách đào, đắp đất: đào đất để tạo thành ao, số đất đào lên sẽ đắp cao để thành nền xây nhà. Hiện nay, khuôn viên các nhà trong làng Nha Xá còn giữ được rất nhiều ao.

Tại Nha Xá còn lại hàng chục ngôi nhà kiểu Pháp được xây dựng từ đầu thế kỷ XX, các công trình này có ý nghĩa to lớn về lịch sử và kiến trúc. Tuy nhiên, hiện nay các công trình này đã xuống cấp, một số đã tiến hành cải tạo xây dựng mới. 

Nha Xá có nghề dệt lụa lâu đời. Trước đây, khi quy mô sản xuất còn nhỏ, máy dệt thủ công (Máy con cò) chỉ dệt được khổ vải 30-40cm. Khi đó, máy dệt được đặt trong các gian phụ của gia đình, không gian ở và không gian sản xuất nghề gắn liền với nhau. 

Vào đầu thế kỷ 20, khi nghề lụa phát triển, máy dệt lụa cải tiến thay thế máy thủ công nhỏ. Máy dệt lụa cải tiến có kích thước to hơn, cộng với quy mô sản xuất các hộ lớn hơn, có nhiều máy hơn. Xưởng dệt lụa tại các hộ lúc này chiếm hết không gian nhà chính và nhà phụ. Nhiều hộ sản xuất lớn đã có tiền đầu tư xây dựng mới nhà ở theo kiến trúc Pháp, còn các gian nhà truyền thống biến thành xưởng sản xuất. 

Khi sản xuất suy thoái từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp, các nhà xưởng sản xuất truyền thống cũng dần biến mất, hoặc chuyển đổi lại chức năng thành nhà ở ban đầu. Từ sau đổi mới, sản xuất phát triển trở lại, máy dệt thủ công được thay thế bằng máy dệt tự động, chạy bằng động cơ điện. Các xưởng sản xuất được xây mới theo hình thức kiên cố hóa. Vì vậy, ngày nay trong làng đã không còn không gian kiến trúc nghề truyền thống. Kiến trúc nhà xưởng dệt lụa mới thường là công trình nhà cấp 4 xây bằng gạch, lợp mái tôn. 

 

Khu vực ngoài làng

Không gian ngoài làng là đồng ruộng, một số ao hồ. Không có cảnh quan tự nhiên đặc biệt.

Sự biến đổi của cấu trúc làng (từ trước 1954 đến nay)

Cấu trúc của làng Nha Xá tương đối ổn định từ trước 1954 đến nay do dân số hiện nay ít biến động. Có tuyến đường mới mở là trục đường liên xã ĐX2 theo hướng Bắc - Nam được làm trở thành trục phát triển chính của làng với bề rộng đường 6,5m được bê tông hóa. Trục Đông - Tây tuy bê tông hóa nhưng không được mở rộng trở thành trục liên hệ dọc làng hướng ra đê sông Hồng. Đây là trục giao thông chạy dọc kết nối với các xóm ngõ cụt trong làng.

 

Hãy gọi chúng tôi để được tư vấn miễn phí
0913 542 332
phcuong39@gmail.com

DI SẢN LÀNG VIỆT

Assoc. Prof. Dr. PHAM HUNG CUONG
Head of Urban and Regional Planning Department
Address: 55 Giaiphong road, Hai Ba Trung Dist, Hanoi, Vietnam
Email: phcuong39@gmail.com/ cuongph@nuce.edu.vn
Mobile: +84 913542332