Làng Nha Xá (Hà Nam) - DI SẢN PHI VẬT THỂ

 

 

Nghề dệt lụa truyền thống

Quá trình ra đời, lịch sử phát triển của nghề

Làng Nha Xá (xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, Hà Nam) nằm trên bờ sông Hồng nặng đỏ phù sa. Trước đây, đồng ruộng Nha Xá không nhiều lại nằm ở vào vùng trũng quanh năm bão gió, úng ngập, không có lợi thế trồng trọt. Bởi vậy, người dân Nha Xá chủ yếu trong vào hai nghề truyền thống là: ươm cá bột và ươm tơ dệt lụa. 

Nghề dệt lụa Nha Xá có lịch sử lâu đời. Câu phương ngôn: “lụa Nha Xá, cá sông Lảnh” lưu truyền khắp nơi, bởi sản phẩm lụa nơi đây nổi tiếng đẹp và bền, còn cá trên sông Lảnh (khúc sông Hồng đoạn chảy qua đền Lảnh Giang, gần làng) vốn rất nhiều cá béo và ngon. 

Nhân Huệ Vương - Phiêu kỳ Đại tướng quân Trần Khánh Dư. Trần Khánh Dư là một vị tướng lỗi lạc thời Trần được người dân tôn thờ làm Thành hoàng làng, là ông tổ dạy dân dệt lụa và bắt cá hương (cá giống).Ông đã đưa dân từ Vân Đồn (Quảng Ninh) về khai hoang lập ấp tại thong Dưỡng Hải, xã Duy Hải, huyện Duy Tiên ngày nay, sau đó ông về thôn Nha Xá cho dựng chùa và tu hành ở đấy.  

Tại đền Thượng (xã Duy Hải) và chùa Nha Xá – những nơi thờ Trần Khánh Dư – hiện còn câu đối với nội dung sau: 

“Khai hoang địa, huấn nông tang, thiên niên sinh nghiệp

Dưỡng tế ngư, giáo chức bạch, vạn thế điền gia”

(Nghĩa là: “Mở đất hoang, dậy cầy cấy, ngàn năm (lấy đó) làm nghề sinh sống

Nuôi cá nhỏ, khuyên dệt vải, muôn đời (cứ thế) cảnh nhà nông”)

Vào thế kỷ 17-18 nghề dệt lụa Nha Xá đã phát triển mạnh, có tiếng trong và ngoài nước. Theo tài liệu của công ty Đông Ấn – Hà Lan, từ năm 1644 đã có mua tơ tằm từ làng Nha Xá. 

Quy trình, sản phẩm nghề truyền thống

Trồng dâu, nuôi tằm, ươm và kép tơ, dệt lụa, chuội, nhuộm.

Mặt hang dệt ở Nha Xá gồm nhiều loại như: Săm, vặn, lượt, lụa, lính, xăng tum, đũi …. Nhưng nổi tiếng nhất vẫn là lụa và đũi Công cụ dệt lụa ở Nha Xá lúc bấy giờ còn đơn giản và chỉ đệt được khổ vải từ 35-40cm bằng hình thức thoi lao tay. Khung dệt thường có kích thước trung bình: dài 1,8m, rộng 0,8m, cao 1,6m làm bằng gỗ xoan hoặc tre.

Khoảng những  năm 1930 ông Lê Mộng Mơ sau khi được sang Pháp tham quan về đã thuê thợ từ Hà Đông về dựng khung dệt mới. Sản xuất phát triển, sản phẩm lụa Nha Xá đã có mặt ở nhiều nơi như Hà Nội, Sài Gòn. Năm 1931, lụa Nha Xá đã dự hội chợ ở Phnômpênh (Campuchia). Cùng việc nhập nguyên liệu tơ tằm trong nước, Nha Xá còn nhập cả sợi tơ từ Tứ Xuyên (Trung Quốc) và tơ Rê On (Nhật Bản). Năm 1939, nghề dệt, nghề cá đều thịnh vượng. Đây cũng là thời kỳ mà người dân Nha Xá được tiếp xúc với giới buôn bán để mở rộng tầm mắt. Đặc biệt sau này, nhà tư sản Bạch Thái Bưởi đã đánh giá nghề lụa Nha Xá có cơ hội phát triển, nên đã tìm cách tiếp cận với người dân nơi đây, cho tàu cập mạn đê hữu sông Hồng lấy hàng sang phương Tây.

 

 

Khung dệt cải tiến đầu thế kỷ 20, tại nhà trưng bày làng Nha Xá 

 

Nhờ có nghề dệt lụa phát triển, kinh tế dân làng thịnh vượng. Làng đã xây đình thờ Trần Khánh Dư (do KTS Tạ Mỹ Duật thiết kế xây dựng) và nhiều gia đình trong làng thuê các kiến trúc sư Pháp, Việt thiết kế biệt thự. 

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, nghề dệt lụa bị mai một.

Hiện nay, hợp tác xã Nha Xá có 500 xã viên, trong đó 90% hộ dân tham gia dệt, với trên 350 lao động chính và 200 máy dệt. Có những gia đình có 2 - 3 máy dệt trong nhà, những hộ này thường khép kín các công đoạn từ thu mua nguyên liệu đến bán thành phẩm. Những xưởng lớn có hàng chục máy dệt, những máy dệt lớn chuyên dệt những sản phẩm có chất lượng cao cung cấp cho các thị trường cao cấp trong và ngoài nước là Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và xuất khẩu sang Lào, Thái Lan...

Làng dệt Nha Xá đang từng bước hiện đại hóa các khâu sản xuất, bỏ dần nếp sản xuất thủ công. Từ Nha Xá, nghề dệt đã lan rộng sang nhiều vùng xung quanh như Lảnh Trì, Chuyên Ngoại, Hòa Mạc, Đồng Văn... và tạo việc làm cho hàng trăm gia đình.

 

Nuôi tằm 

 

 

Ươm tơ, kéo sợi

 

Xe sợi dệt lụa

 

Máy dệt lụa cải tiến khổ lớn do nghệ nhân trong làng lắp đặt

 

Chuội - Nhuộm

Trước khi nhuộm màu, lụa được ngâm trong nước nóng để làm sạch hết lớp keo bám trên lụa gọi là Chuội tơ. 

Theo truyền thống, cách nhuộm vải của làng lụa Vạn Phúc, làng lụa Nha Xá, làng lụa Mã Châu là nhuộm bằng các nguyên liệu lấy từ thiên nhiên như vỏ cây, lá cây, các loại củ như củ nâu…Ngày nay với kỹ thuật nhuộm hiên đại với phẩm màu công nghiệp đem lại cho lụa tơ tằm những máu sắc đa dạng, sắc nét và rực rỡ hơn, những kỹ thuật hiện đại như nhuộm màu sợi tơ trước khi dệt đã góp phần tạo nên các loại vải lụa tơ tằm với nhiều màu sắc, hoa văn độc đáo.

 

Nhuộm tơ

 

Phơi lụa

 

Phơi lụa thô (chưa chuội, nhuôm) trước sân Hợp tác xã của làng 

 

- Lụa trơn: Lụa lanh là lụa tơ tằm mịn, không có hoa văn

- Lụa hoa: Lụa hoa là lụa dệt có hoa văn. Hoa văn được các nghệ nhân sang tạo theo từng mẫu.

- Đũi: Đũi Nha Xá cũng được dệt bằng sợi tơ, nhưng được lấy từ kén tằm già, nhộng đã lột thành bướm cắn tổ chui ra (do để kén làm giống hay bị quá lứa) và những lõi kén đã kéo hết tơ nõn. Tuy nhiên, những nghệ nhân làng Nha Xá vẫn có cách xử lý tốt khâu kéo sợi mà đũi vẫn bền, đẹp, được nhiều người ưa dùng.

 

Một số mẫu khăn lụa trơn tại làng Nha Xá

 

 

Lụa hoa làng Nha Xá

 

Nhìn chung, hiện nay sản phẩm lụa thương mại của Nha Xá chưa đa dạng, chủ yếu là xuất bán dưới dạng lụa thành phẩm. Các mẫu hàng sẵn có tại các cửa hàng trong làng nghề là: vải lụa trơn và lụa hoa, khăn lụa, túi lụa, một số mặt hàng lưu niệm nhỏ khác ….. 

Quy mô sản xuất, số hộ tham gia: trong làng có khoảng 150 hộ tham gia sản xuất nghề dệt lụa truyền thống, trong đó có 109 hộ tham gia “Hiệp hội sản xuất và kinh doanh lụa Nha Xá”

Nghề dệt lụa Nha Xá đang trong giai đoạn phát triển về cả quy mô sản xuất lẫn chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, làng nghề cũng chưa giải quyết triệt để được vấn đề ô nhiêm môi trường, đặc biệt là nguồn nước mặt từ các xưởng Chuội – nhuộm. 

Hiện nay, phần lớn tơ ở làng Nha Xá được nhập từ Bảo Lộc (Lâm Đồng). Theo người dân trong làng, một phần nguyên nhân do nguồn nguyên liệu từ phía Bắc như Yên Bái, Sơn La không còn dồi dào như trước đây, còn các vùng như Hưng Yên, Hải Dương, Thái Bình… ngừng hẳn việc cung cấp kén tơ. 

Nghề ươm cá bột (cá hương)

Làng Nha Xá (xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, Hà Nam) nằm trên bờ sông Hồng nặng đỏ phù sa. Trước đây, đồng ruộng Nha Xá không nhiều lại nằm ở vào vùng trũng quanh năm bão gió, úng ngập, không có lợi thế trồng trọt. Bởi vậy, người dân Nha Xá chủ yếu trong vào hai nghề truyền thống là: ươm cá bột và ươm tơ dệt lụa. 

Câu phương ngôn: “lụa Nha Xá, cá sông Lảnh” lưu truyền khắp nơi, bởi sản phẩm lụa nơi đây nổi tiếng đẹp và bền, còn cá trên sông Lảnh (khúc sông Hồng đoạn chảy qua đền Lảnh Giang, gần làng) vốn rất nhiều cá béo và ngon. 

Người được dân làng tôn thờ làm Thành hoàng làng là ông tổ dạy dân dệt lụa và bắt cá hương (cá giống) Nhân Huệ Vương - Phiêu kỳ Đại tướng quân Trần Khánh Dư. Cuối đời, ông về ở tại vùng đất được phong thuộc xã Dương Hòa, lộ Lý Nhân (Hà Nam). Có lần du ngoạn trên sông Hồng, ông thấy bãi sông đẹp, đã lên xem và hướng dẫn dân Nha Xá vớt cá hương trên sông về nuôi và trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa... Tại đền Thượng (xã Duy Hải) và chùa Nha Xá – những nơi thờ Trần Khánh Dư – hiện còn câu đối với nội dung sau: 

“Khai hoang địa, huấn nông tang, thiên niên sinh nghiệp

Dưỡng tế ngư, giáo chức bạch, vạn thế điền gia”

(Nghĩa là: “Mở đất hoang, dậy cầy cấy, ngàn năm (lấy đó) làm nghề sinh sống

Nuôi cá nhỏ, khuyên dệt vải, muôn đời (cứ thế) cảnh nhà nông”)

Đến đầu thế kỷ 20, nguồn cá giống từ Nha Xá được ngươi dân trong làng đem bán khắp vùng, lên cả các vùng miền núi phía Bắc.

Tuy nhiên, hiện nay nghề này đã mai một hoàn toàn. Trong làng không còn hộ ươm nuôi cá giống tự nhiên trên sông Hồng.

 

Lễ hội

Lễ hội truyền thống: Hội làng vào ngày 24/1 âm lịch, tưởng nhớ Thành hoàng làng Trần Khánh Dư

Hội làng là hoạt động tín ngưỡng, sinh hoạt tập thể quan trọng nhất của làng trong năm. Hội làng có sự tham gia đông đủ của dân làng, lãnh đạo địa phương, các họ tộc, các nghệ nhân làng nghề …. Hội làng bao gồm phần lễ và phần hội được tiến hành tập trung tại khu vực đình làng. Phần lễ tưởng niệm Thành hoàng làng đức Trần Khánh Dư. Phần hội thường diễn ra vào buổi tổi, bao gồm nhiều tiết mục văn nghệ của dân làng. Hội làng hiện nay thu hút được người  gốc dân làng từ mọi miền đất nước và một số người dân từ các xã lân cận đến tham dự. Tuy nhiên, hội làng chưa thu hút được khách du lịch, và cũng chưa có các yếu tố tổ chức dịch vụ du lịch (thông tin, đón tiếp, phục vụ ….). 

 

Âm thực, sản vật đặc thù

Món ăn đặc trưng ở đây là món cháo cái (một kiểu cháo se). Gạo một phần nếp ba phần tẻ ngâm từ tối hôm trước đến sáng hôm sau vớt để ráo nước đem giã rồi dùng giây bột lọc lấy phần bột mịn để se (làm cái) phần bột to thì cho vào nấu nhuyễn với nước dùng làm từ xương, thịt băm... phần bột mịn được hòa với ít nước cho mềm và sùng tay se nhỏ bằng đầu đũa rồi thả vào nồi cháo đã chín nhừ, đợi phần cái se cho vào chín thì múc ra bát rắc hành hoa thì là lên mặt. Xưa hay dùng bát chiết yêu để ăn cháo do có miệng rộng nên nhanh nguội, dễ ăn.

Ngoài ra làng Nha Xá còn có món chả cá và nấu thuôn cũng rất đặc biệt trong cách chế biến.

 

Nghệ thuật biểu diễn

Theo lời kể của ông Nguyễn Văn Thai, 80 tuổi (2018) cán bộ về hưu kể lại thì xưa làng có diễn kịch "Ngô khoai tranh đấu", hát dân ca, chèo, kịch nói tại sân đình. Sân khấu được bắc trên mặt ao bằng tre lứa. Nay xã đã lấp ao này và xây sân khấu bằng gạch trên nền.

 

Các phong tục, tập quán tiêu biểu

Dân làng Nha Xá tổ chức lễ hội vào ngày 24 tháng Giêng hàng năm để tưởng nhớ công ơn Thành hoàng làng Trần Khánh Dư với các hoạt động lễ hội phong phú và đặc trưng thì hàng năm vào tết Trung Thu dân làng cũng tổ chức cho các cháu rất linh đình, tập dượt trước khi biểu diễn đến cả tháng.

 

 

Hãy gọi chúng tôi để được tư vấn miễn phí
0913 542 332
phcuong39@gmail.com

DI SẢN LÀNG VIỆT

Assoc. Prof. Dr. PHAM HUNG CUONG
Head of Urban and Regional Planning Department
Address: 55 Giaiphong road, Hai Ba Trung Dist, Hanoi, Vietnam
Email: phcuong39@gmail.com/ cuongph@nuce.edu.vn
Mobile: +84 913542332