Làng Nha Xá (Hà Nam) - HIỆN TRẠNG DI SẢN TRUYỀN THỐNG

 

 

Thống kê di sản kiến trúc
Làng Nha Xá không có nhiều di sản kiến trúc. Tiêu biểu có 3 công trình: đình làng, chùa làng và nhà thờ. Ngoài ra có một số nhà cổ kiểu truyền thống và một số nhà xây dựng phong cách kiến trúc Pháp, xây dựng thời kỳ thuộc địa.
    -  Đình làng Nha Xá
    -  Chùa Nha Xá
    -  Nhà thờ
    -  Cổng làng
    -  Giếng, ao
    -  Nhà cổ
 
Đình làng Nha Xá
Giới thiệu di tích
Trần Khánh Dư là một vị tướng lỗi lạc thời Trần, người đã có công lớn trong ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông và đánh dẹp Chiêm Thành. Cuối đời, ông về ở tại vùng đất được phong thuộc xã Dương Hòa, lộ Lý Nhân (Hà Nam). Có lần du ngoạn trên sông Hồng, ông thấy bãi sông đẹp, đã lên xem và hướng dẫn dân Nha Xá vớt cá hương trên sông về nuôi và trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa... Từ đó, nghề dệt lụa được người dân Nha Xá cần cù gìn giữ. Vào những năm đầu thế kỷ 20, lụa Nha Xá đã có mặt ở nhiều nơi. Năm 1931, lụa Nha Xá đã dự hội chợ ở Phnômpênh (Campuchia). Năm 1938, dự hội chợ Huế. Năm 1935, đã có 6 nhà tư sản Nha Xá có cửa hàng bán lụa ở Sài Gòn, Hồng Kông... Năm 1939, nghề dệt, nghề cá đều thịnh vượng. Làng đã xây đình thờ Trần Khánh Dư (do KTS Tạ Mỹ Duật thiết kế xây dựng) và nhiều gia đình trong làng thuê các kiến trúc sư Pháp, Việt thiết kế biệt thự. 
Theo dân làng kể lại, đình làng đã được xây dựng lại nhiều lần, ngôi đình hiện nay được xây dựng vào khoảng những năm 1940, do KTS. Tạ Mỹ Duật, một trong những KTS thế hệ đầu tiên của Việt Nam, thiết kế. Theo như nhận xét của cố GS. Trần Quốc Vương, đình Nha Xá có phong cách độc nhất vô nhị tại Việt Nam.
Mô tả di tích
Đình Nha Xá được thiết kế xây dựng trên khuôn viên đất tương đối hẹp và được thiết kế xây dựng vào năm 1940 nên chỉ có đình bố cục ở trung tâm thửa đất gần về phía cổng, cận về phía sau để lại khoảng sân phía trước làm minh đường hướng về phía Đông.
 
Mặt bằng tổng thể Đình làng Nha Xá
 
Phần nhà phụ và sân khấu mới xây dựng ở phía Bắc của đình dùng làm nơi chuẩn bị cỗ, lễ cho các hoạt động lễ hội của làng và tết Trung Thu cho thiếu nhi.
Cổng đình hướng thẳng ra và cách trục đường chính ở hướng Nam 50m, cánh cổng sắt mới.
 
Chùa làng Nha Xá
 
Chùa đặt ở cuối làng, giáp với cánh đồng. Hiện chùa đã xuống cấp và đang được xây dựng lại.
 
Chùa làng Nha Xá
 
Cổng làng
Cổng làng Nha Xá được xây dựng mới, vẫn tại vị trí trước đây.
 
Cổng làng Nha Xá
 
Các Ao, Giếng làng
Đặc điểm nổi bật của làng Nha Xá là có nhiều ao. Làng còn một giếng đất hình tròn có đường kính 15m, (lòng chảo sâu nhất ở giữa 2,4m) trước cổng đình đã được xây kè bờ. Đây là nguồn nước sinh hoạt của làng trước đây và dùng trong các việc của đình làng, lễ hội.
Do đặc điểm vùng trũng, làng Nha Xá có hệ thống mặt nước ao hồ phân bố dày đều khắp làng, hầu như mỗi nhà đều có một ao tự đào để lấy đất đắp nền nhà chống ngập lụt, chứa nước sinh hoạt và tưới cây, nuôi trồng thủy sản.
Theo một số tài liệu về sự phát triển của làng, các ao hộ gia đình hình thành còn do trước đây làng làm nghề nuôi cá bột, các ao được đào để nuôi các vớt từ sông Hồng.
 
Các điếm, cổng xóm
Nha Xá không còn các di tích về cổng xóm, điếm hay miếu.
 
Nhà cổ phong cách kiến trúc Pháp
Hiện nay, trong làng còn lưu giữ được khoảng 10 ngôi nhà xây trong thời kỳ Pháp thuộc, do KTS người Pháp và người Việt thiết kế (Số lượng trước đây khoảng 20 ngôi nhà). Tiêu biểu có nhà của gia đình ông Phạm Khắc Tiệp, nhà bà Lê Thị Đằng , cụ Lê Thị Hồng An...với tỷ lệ, họa tiết đẹp và có sự kết hợp hài hòa giữa lối sống, không gian ở truyền thống với phong cách kiến trúc Pháp. Nhà kiểu Pháp xuống cấp dần đến mức không còn đảm bảo an toàn, tiếc nhưng nhiều người đành phá xây nhà mới. Đây là loại hình di sản rất cần được ghi chép để lưu giữ.
Nhà cụ Phạm Khắc Tiệp: Phong cách kiến trúc bên ngoài rất giống các biệt thự Pháp khu vực Phố cũ của Hà Nội, tuy nhiên bên trong đã được bố trí phù hợp với lối sống, tập quán của vùng nông thôn, có gian giữa bố trí bàn thờ.
 
Nhà cụ Phạm Khắc Tiệp
 
Nhà cụ Lê Thị Hồng An: Phong cách kiến trúc có ý đồ kết hợp kiến trúc Pháp và kiến trúc bản địa, mái ngói dốc, có trang trí dạng đầu đao. Phần hiên vẫn được giữ phù hợp với kiểu nhà nông thôn.
 
Nhà cụ Lê Thị Hồng An (Trước khi cải tạo)
 

 

Hãy gọi chúng tôi để được tư vấn miễn phí
0913 542 332
phcuong39@gmail.com

DI SẢN LÀNG VIỆT

Assoc. Prof. Dr. PHAM HUNG CUONG
Head of Urban and Regional Planning Department
Address: 55 Giaiphong road, Hai Ba Trung Dist, Hanoi, Vietnam
Email: phcuong39@gmail.com/ cuongph@nuce.edu.vn
Mobile: +84 913542332