Làng Ninh Vân (Ninh Bình) - GIỚI THIỆU CHUNG

 

 

Vị trí

Xã Ninh Vân nằm ở phía Nam huyện Hoa Lư, cách trung tâm huyện khoảng 14 km, có vị trí địa lý như sau:

- Phía Bắc giáp xã Ninh Hải, Ninh Thắng;

- Phía Nam giáp thành phố Tam Điệp;

- Phía Đông giáp xã Ninh An và huyện Yên Mô;

- Phía Tây giáp thành phố Tam Điệp.

Tổng diện tích tự nhiên 1264,14 ha, gồm 13 thôn là Chấn Lữ - Đồng Quan – Dưỡng Hạ - Dưỡng Thượng – Hệ - Phú Lăng – Tân Dưỡng 1 – Tân Dưỡng 2 – Thượng – Vạn Lê – Vũ Xá – Xuân Phúc – Xuân Thành.

Xã Ninh Vân, huyện Hoa Lư là một xã có giao thông thuận lợi, nằm ngay sát tỉnh lộ 491 và quốc lộ 1A cho nên hoạt động sản xuất, giao thương dễ dàng và tạo nhiều điều kiện để phát triển kinh tế, xã hội. Đây là nơi có nguồn nguyên liệu đá rất phong phú; vì vậy từ xa xưa đã hình thành nên nghề truyền thống chế tác đá. Về địa thế, Xã Ninh Vân nằm ở vùng đồng chiêm trũng ven núi đá với trữ lượng lớn núi đá vôi. Vùng đất này có núi Thiện Dưỡng nổi tiếng, đây được coi là 1 trong 7 linh sơn tụ khí của An Nam.

 

Lịch sử phát triển làng

Qua kết quả khảo sát thực tế và tài liệu thu thập được, làng Ninh Vân là một làng quê truyền thống lâu đời có từ thời xa xưa. Hiện chưa có một công trình nghiên cứu nào khẳng định chính xác về thời gian xuất hiện của nó, chỉ có truyền thuyết về vị tổ nghề đá ở xã Ninh Vân đã được các cụ cao niên kể lại; Qua đó, nghề đá làng Ninh Vân có trên 400 năm. Theo Phạm Thị Loan: “Trên địa bàn tỉnh Ninh Bình từ thế kỷ X đã có kinh đô Hoa Lư được mệnh danh là kinh đô đá với những công trình kiến trúc cùng những sản phẩm bằng đá nổi tiếng, nhiều đồ thờ bằng đá ở động Thiên Tôn hay ở đền Thái Vi (xã Ninh Hải) thờ các vua nhà Trần có những bức y môn, cửa võng rất đẹp được làm bằng đá, chẳng khác gì các bức chạm trên gỗ. Rõ ràng nghề chạm khắc đá ở kinh đô Hoa Lư từ thời Đinh, tiền Lê đã phát triển, Ninh Vân vốn thuộc vùng đất kề cận kinh đô, vì vậy nghề chế tác đá ở Ninh Vân có thể đã có từ khi ấy. Những người thợ chạm khắc đá thời Đinh, tiền Lê dù là người gốc ở Hoa Lư hay từ nơi khác đến thì đều là những người có công lao làm ra những công trình, sản phẩm bằng đá tuyệt tác, lại vừa có công truyền dạy nghề này trong vùng. Căn cứ vào thần tích hiện còn lưu giữ tại đình làng Xuân Phúc và truyền thuyết từ xa xưa kể lại thì nghề chạm khắc đá ở Ninh Vân có từ thời hậu Lê (khoảng thế kỷ XVII), ông tổ nghề chạm khắc đá có tên là Hoàng Sùng, người ở làng Nhồi (Thanh Hóa) đã sang đây truyền nghề. Làng Nhồi vốn thuộc xã Đông Hưng, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa có nghề chạm khắc đá nổi tiếng không chỉ trong vùng mà còn vang khắp cả nước. Nghề chạm khắc đá ở núi Nhồi được cho là có từ thời nhà Lý”. Các nghệ nhân làng Nhồi, từ xưa đến nay, đã tạo ra nhiều loại hình sản phẩm như: đồ thờ cúng, tượng đá, bia đá, các tác phẩm điêu khắc đá ở khu điện miếu Lam Kinh đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ như các tượng rồng, tượng người, tượng thú... những tác phẩm độc đáo này đã góp phần quan trọng hình thành nên dòng chảy và đặc điểm qua mỗi thời kỳ của nghệ thuật điêu khắc đá truyền thống ở Việt Nam. Trên bình diện văn hóa, nghệ thuật, chạm khắc đá dân gian truyền thống xứ Thanh đem lại sự đa dạng về các nghề thủ công và diện mạo văn hóa dân gian truyền thống trên đất Cửu Chân xưa. Cũng có thể do vị trí địa lý (Ninh Bình giáp Thanh Hóa) và nguồn tài nguyên dồi dào (Hoa Lư là huyện có nhiều núi đá) nên nghề chạm khắc đá từ Thanh Hóa đã lan truyền sang Ninh Vân và đã được người dân tiếp nhận và phát triển. Mặc dù có tuổi đời khá lâu như vậy, nhưng làng nghề chỉ thực sự thịnh phát khoảng 20 năm trở lại đây, khi nhu cầu về các sản phẩm bằng đá của người dân tăng cao. 

Ban đầu làng nghề đá Ninh Vân được hình thành bởi hai thôn: Thôn Hệ và Thôn Xuân Vũ và lúc đó có tên là làng Côn Lăng. Nghề đá Ninh Vân trước kia theo hình thức Cha truyền Con nối, từ khi lên 8-9 tuổi trẻ em Ninh Vân đã sớm được chỉ dạy cầm búa cầm đục để tạo nên những sảnh phẩm đầu tay phục vụ cuộc sống hàng ngày, như: hòn tảng phong dầu, tảng gương, tảng chỉ, cối xay, trục lăn…. Thấm đấm trí tuệ, công sức và mồ hôi của thợ làm đá. Ngày nay, để phát huy nghề đá thủ công mỹ nghệ truyền thống, địa phương kết hợp với trung tâm giáo dục thường xuyên của huyện mở các lớp đào tạo thợ làm đá không chỉ cho con em trong vùng mà còn cho các vùng lân cận và những cá nhân, tổ chức có nhu cầu học nghề.

 

Cơ cấu làng, xã, thôn

Làng Ninh Vân, xã Ninh Vân, thuộc huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Làng Ninh Vân ngày nay có 13 thôn. Làng Ninh Vân có cấu trúc không rõ ràng thể hiện quá trình phát triển mở rộng mang tính hướng tiếp cận chủ yếu từ tuyến đường Tỉnh lộ 491 và Quốc lộ 1. Cấu trúc Làng hiện nay gồm các thôn liên kết với nhau bởi hệ thống liên thôn đã được bê tông hoá. Làng Ninh Vân được giới hạn bởi các yếu tố tự nhiên: phía Bắc là sông Vân, phía Tây và Tây Nam là dãy núi đá. 

Với chủ trương phát triển mặt hàng thủ công đá mỹ nghệ, diện tích các cơ sở sản xuất nghề đã ngày càng được mở rộng. Với chủ tương giảm dần không gian sản xuất trong khu vực ở, năm 2017, xã đã đầu tư mở rộng 11ha diện tích cho 70 hộ dân làm nghề tập trung tại cực Bắc của xã, năm 2019 mở rộng thêm 18 ha khu vực lân cận để mở rộng quy mô cũng như di chuyển các hộ sản xuất phân tán trong các thôn. Đến 2020, dự kiến đất sản xuất và kinh doanh phi nông nghiệp đạt khoảng 198,04 ha tương đương 15,66% tổng diện tích đất tự nhiên toàn xã. Trong ranh giới xã có trại giam Ninh Khánh nằm phía Tây xã có diện tích 173,22 ha, chiếm 13,7% tổng diện tích đất tự nhiên của xã. Đây là khu biệt lập với hoạt động của nhân dân trong xã. Ngoài ra, diện tích núi đá không có rừng cây có diện tích 62,25 ha chiếm 4,92%.

 

Đặc điểm kinh tế, xã hội chung của xã

Trong những năm qua, cùng với sự quan tâm lãnh đạo của các cấp ủy Đảng, chính quyền huyện Hoa Lư với sự nỗ lực của Đảng bộ, chính quyền và toàn thể nhân dân trong xã, kinh tế - xã hội xã Ninh Vân phát triển khá nhanh. Tỷ trọng các ngành thương mại - dịch vụ, du lịch; công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp - xây dựng tăng nhanh; tỷ trọng ngành nông nghiệp giảm. Giá trị sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng 9,4%; sản xuất đá vật liệu xây dựng và chế tác đá mỹ nghệ chiếm 74,5%; ngành thương mại và dịch vụ chiếm tỷ trọng 16,1% (theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội 6 tháng đầu năm 2019 và nhiệm vụ trọng tâm 6 tháng cuối năm 2019 của UBND xã Ninh Vân). 

Đặc biệt, làng Ninh Vân nổi tiếng cả nước với nghề làm đá mỹ nghệ lâu đời, mang lại công ăn việc làm và thu nhập đáng kể cho hầu hết các hộ gia đình trong làng. Nghề làm đá mỹ nghệ truyền thống thu hút nhiều tầng lớp dân chúng tham gia theo công đoạn sản xuất và năng lực cụ thể của mỗi cá nhân. 

“Đục và búa. 

Chát chúa. 

Đập nát chính mình. 

Tạc tâm linh. 

Hình hài nghệ sĩ. 

Lao động như nô lệ. 

Sáng tạo như thượng đế. 

Biết bao thế hệ nối nhau. 

Niềm vui dâng hiến. 

Nỗi đau riêng mình”

- Nhà thơ Nguyễn Phú Cường - 

Ngoài ra, các nghề sản xuất đá VLXD  và nghề thêu ren, dịch vụ cơ khí tại xã Ninh Vân thu hút nhiều lao động có việc làm và cho thu nhập khác. Cùng với đó, Ninh Vân có 2 nhà máy xi măng là Hệ Dưỡng và Duyên Hà đóng trên địa bàn xã cũng tạo công ăn việc làm cho một phần lao động trong xã, làm cho đời sống của nhân dân được nâng lên.

Nhưng quan trọng hơn cả, trong 20 năm trở lại đây, làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân phát triển mạnh mẽ cả về sản xuất và đầu tư doanh nghiệp và hộ cá thể đã đầu tư xây dựng nhà xưởng, máy móc thiết bị và công nghệ sản xuất lên tới hàng chục tỷ đồng. Với lợi thế nguồn nguyên liệu đá địa phương và khai thác nhập nguồn nguyên liệu đá từ Thanh Hoá, Hà Tây, Nghệ An, Hoà Bình… Các doanh nghiệp và các hộ cá thể đã chủ động khai thác nguồn hàng, chân hàng đã tạo ra nhiều sản phẩm đá mý nghệ đa dạng. Các sản phẩm chủ yếu như các bức phù điêu cột đá, cổng đá, văn bia, lăng mộ, tôn tạo các di tích lịch sử, văn hoá danh lam thắng cảnh, đình, chùa, miếu, phủ… được các hàng trong nước ưa chuộng. Đặc biệt là các công trình bằng đá để kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội hay các tượng đài trên khắp cả nước. Các sản phẩm đá được tạo ra nếu nhìn từ góc độ văn hoá chính là sự hoá thân của thiên nhiên trong các hoạt động của con người. Vươn ra Campu chia, Châu Âu, Bắc Phi và Mỹ. Được sự giúp đỡ của chính quyền địa phương và hội làng nghề trong việc liên kết với Trường Đạo tạo thủ công mỹ nghệ thuộc bộ Xây dựng mở ra các lớp đào tạo thợ thủ công và được cấp bằng nghề bậc 3/7 cả về kiến thức và kinh nghiệm, sự khéo léo để chế tác đá.

Tính đến năm 2010, xã Ninh Vân đã có khoảng 80 doanh nghiệp tư nhân; trong đó có 48 doanh nghiệp chế tác đá mỹ nghệ, 03 doanh nghiệp khai thác đá, 01 doanh nghiệp xây dựng, 02 doanh nghiệp cơ khí, 02 doanh nghiệp xăng dầu và 01 doanh nghiệp thương mại tổng hợp. Đến nay, số lượng và quy mô doanh nghiệp chế tác đá mỹ nghệ đã tăng và mở rộng hơn nhiều. Sản xuất tiểu thủ công nghiệp và xây dựng cơ bản ở Ninh Vân có bước phát triển mạnh và có tổng giá trị năm sau cao hơn năm trước.

Ngành thương mại dịch vụ chủ yếu là vận tải và dịnh vụ tổng hơp phát triển mạnh, chủ yếu là các dịch vụ vận tải (đường bộ và đường thuỷ), máy xay sát, máy chuyên dùng nghề đá, cụm máy nghiền sàng đá cỡ lớn, cụm máy xẻ đá cỡ lớn và máy cắt bổ cầm tay. Đã tạo ra nhiều việc làm, tăng thu nhập và từng bước ổn định đời sống nhân dân trong xã.

Sản xuất nông nghiệp hiện nay chủ yếu là lúa gạo, hoa màu và chăn nuôi, một số khu vực đã có vùng chuyển đổi từ đất trồng lúa sang chăn nuôi gia súc gia cầm, trồng cây ăn quả, cây cảnh và nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt. 

Trước đây làng có 5 họ chính: Đỗ, Lương, Nguyễn, Trịnh, Phạm, theo thời gian hình thành thêm các chi họ. Nhiều con em thi vào học tại các trường cao đẳng và đại học, trong đó có cả trường đại học mỹ thuật, trở thành những nghệ sỹ thực sự và nhiều người trong số họ quay trở về đóng góp cho quê hương.

Hoạt dộng văn hoá thể thao luôn được các cấp quan tâm và trú trọng, phong trào nếp sống văn minh gia đình văn hoá đã được đông đảo nhân dân thực hiện. Phong trào thể dục thể thao nâng cao sức khoẻ được thực hiện chủ yếu ở nhà trường. Việc quan tâm đến cơ sở vật chất quỹ đất cho phong trào còn rất hạn chế và chưa có sân bãi cho các cháu tập thường xuyên.

 

Hãy gọi chúng tôi để được tư vấn miễn phí
0913 542 332
phcuong39@gmail.com

DI SẢN LÀNG VIỆT

Assoc. Prof. Dr. PHAM HUNG CUONG
Head of Urban and Regional Planning Department
Address: 55 Giaiphong road, Hai Ba Trung Dist, Hanoi, Vietnam
Email: phcuong39@gmail.com/ cuongph@nuce.edu.vn
Mobile: +84 913542332