Làng Ninh Vân (Ninh Bình) - NGHỀ TRUYỀN THỐNG

 

 

Lịch sử phát triển nghề truyền thống

Khác với những làng đá nổi tiếng khác, nét độc đáo của làng đá Ninh Vân chính là ở các sản phẩm đá mỹ nghệ được chế tác hoành tráng trên các công trình lớn như: đình, chùa, lăng mộ, tượng đài, phù điêu... Theo các cụ cao niên trong làng kể lại, xưa kia, nơi đây đã nổi tiếng với nghề làm tượng đá cho Kinh thành và đền chùa ở Hoa Lư, từ thời các vua Đinh (968 - 980), Tiền Lê (980 - 1009). Những người dân làng nghề cũng đã từng tới Thăng Long, theo Vua Lý Thái Tổ sinh cơ lập nghiệp, tạo nên những bức tượng đá, thành quách và chùa chiền từ thời Lý (1010 - 1225) qua thời Trần (1225 - 1400).

Về vị tổ nghề

Tương truyền cụ Hoàng Sùng là người rất tài giỏi chế tác đá, cụ đã đến đây sinh sống lập nghiệp và truyền dạy nghề chạm khắc đá cho người dân địa phương. Vì có công lớn như vậy, cụ đã được nhân dân tôn vinh là tổ nghề và được phối thờ cùng các vị thành hoàng làng. Ở làng Hệ, Xuân Vũ cứ đến ngày 15-8 âm lịch, nhân dân lại tổ chức tế khai sơn và giỗ tổ nghề để tưởng nhớ người đã có công dạy dân làng nghề chạm khắc đá, đem lại một cuộc sống ấm no cho cư dân nơi đây.

 

Hiện trạng dân cư, lao động tham gia

Toàn xã có 3.438 hộ, 11.673 nhân khẩu. Đến nay, Ninh Vân đã có 13/13 thôn thường xuyên có khoảng 3000 lao động tham gia sản xuất chế tác đá mỹ nghệ...

 

Hiện trạng sản xuất, mô hình sản xuất

Phát huy thế mạnh có làng nghề cổ truyền làm đá mỹ nghệ, sau khi xây dựng hiệu quả làng nghề với quy mô 11 ha cho 70 hộ dân năm 2017, làng Ninh Vân tiếp tục mở rộng 18 ha đầu năm 2019 nhằm hình thành cụm công nghiệp đá mỹ nghệ trong tương lai. Đến nay, khu vực mở rộng cơ bản đã hoàn thành hạ tầng giao thông nhưng chưa đi vào hoạt động. Bên cạnh đó, hoạt động sản xuất đá mỹ nghệ đang được người dân tận dụng mọi không gian sản xuất không chỉ tại các cơ sở mà còn cả các khoảng đất trống ven đường liên thôn, xóm hay vùng đất có hiệu quả sản xuất nông nghiệp thấp. 

Các loại sản phẩm truyền thống

Xưa kia, nghề đá chủ yếu chế tác ra những sản phẩm thông dụng như chậu cảnh, cối đá, tảng đá cổ bồng, những con giống làm cảnh. Ngày nay, nghệ nhân đá Ninh Vân có thể vừa sản xuất tại chỗ, kể cả sản phẩm có quy mô lớn, nặng tới nhiều tấn, vừa có thể chế tác lưu động tại bất kỳ nơi nào trong cả nước, với nhiều loại sản phẩm đá như: tượng thờ, tượng đài, tượng nghệ thuật, bể cảnh, thống đá, các con giống, tứ linh, lư hương, cây đèn, cột trụ...

Về loại hình sản phẩm của nghề đá ở Ninh Vân, có thể chia ra như sau:

1. Nhóm sản phẩm phục vụ sản xuất: những chiếc cối đá, xay, con lăn trục lúa…

2. Nhóm sản phẩm phục vụ đời sống sinh hoạt

3. Nhóm sản phẩm chạm khắc đá mỹ nghệ

Các loại sản phẩm kế thừa, mới

Hiện nay nghề chế tác đá tại Ninh Vân đa dạng, nhưng tập trung nhiều vẫn là sản phẩm phục vụ cho các công trình tâm linh, tôn giáo và tín ngưỡng. Tại làng Ninh Vân cũng có một vài nhóm nghệ sỹ thường xuyên tổ chức các trại sáng tác đá, một số chủ doanh nghiệp có điều kiện đã tổ chức các chương trình này nhằm quy tụ các nghệ sỹ trên khắp mọi miền của tổ quốc đến tham gia và sáng tạo ra những công trình điêu khắc đá theo phong cách hiện đại.

 

Một tác phẩm điêu khắc tại trại sáng tác 2019 “Về với Đá” tại xưởng điêu khắc Lương Gia – Ninh Vân Ninh Bình (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

Sản xuất tập trung, doanh nghiệp

Hiện nay phương thức sản xuất tập trung theo mô hình doanh nghiệp thương mại ở làng Ninh Vân khá phổ biến do nhu cầu về đầu tư trang thiết bị máy móc lớn, nhiều sản phẩm có quy mô và độ phức tạp nên đòi hỏi tập trung lực lượng đông đảo và người dân có kinh nghiệm nhiều trong việc tổ chức sản xuất công trình quy mô trên khắc cả nước. Ngoài ra, tính chuyên môn hoá cũng trở nên rõ rệt hơn, nhiều cơ sở đầu tư trang thiết bị phục vụ công tác sơ chế các khối đá theo yêu cầu của các cơ sở sản xuất trong làng từ những khối đá lớn vận chuyển về từ nguồn cung cấp.

 

Mô hình cung cấp dịch vụ pha chế đá phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh tại làng Ninh Vân (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

Sản xuất hộ gia đình

Hiện nay với quy mô khoảng 3000 nghệ nhân chế tác đá (chiếm gần 25% dân số của Ninh Vân) và đặc thù của nghề chế tác đá, nên mô hình sản xuất theo quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ, cá nhân không nhiều; chủ yếu là liên kết một vài gia đình có quan hệ xóm giềng hoặc cá nhân đứng ra tổ chức và tập hợp thợ thủ công tham gia vào công tác sản xuất. 

Sơ đồ hoạt động nghề:

Sơ đồ sản xuất các sản phẩm truyền thống

 

Sơ đồ sản xuất các sản phẩm truyền thống (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

Có thể nói để làm được một sản phẩm đá mỹ nghệ tại làng Ninh Vân hoàn chỉnh thì cần rất nhiều công đoạn, mỗi công đoạn đều phải tuân thủ những nguyên tắc thực hiện nhất định. Quá trình làm đá mỹ nghệ truyền thống làng Ninh Vân nhìn chung có 3 công đoạn chính như sau:

   +  Giai đoạn 1: Chuẩn bị vật liệu

 

Các khối đá thô được mua về và chuẩn bị cho công đoạn xẻ thành khí (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

   +  Giai đoạn 2: Xử lý vật liệu

Đá khối sau khi được vận chuyển về làng thường được tập kết tại các không gian ven làng, nơi có các cơ sở chuyên pha chế các khối đá thành những cấu kiện đá thành khí phục vụ cho công tác tạo hình sản phẩm ở giai đoạn tiếp theo.

 

Giai đoạn gia xẻ thành khí các khối đá lớn sau khi nhập về, nguyên liệu hiện nay chủ yếu nhập từ Thanh Hoá (90% khối lượng nguyên liệu chế tác) (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

 

Giai đoạn sơ chế, định hình chi tiết kiến trúc, các cơ sở sản xuất sử dụng các trang thiết bị, máy móc chuyên dụng có quy mô nhỏ hơn thiết bị và máy móc của giai đoạn xẻ thành khí; giai đoạn này thường được kết hợp cùng trong không gian tổ chức thực hiện các giai đoạn kết tiếp của dây chuyền chế tác đá. (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

   +  Công đoạn 3: Tạo hình và hoàn thiện sản phẩm

Sau khi nguyên liệu đá đã được sơ chế và định hình kiến trúc, các nghệ nhân chế tác đá bắt đàu vào việc tạo ra sản phẩm thủ công truyền thống của làng mình. Đầu tiên, các nghệ nhân tiến hành vẽ hoạt tiết và mẫu hoa văn lên bề mặt các khối đá định hình. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo tay của các nghệ nhân trong việc khai thác các mẫu chung của thể loại sản phẩm cũng như sáng tạo các mẫu hoa văn mới theo nhu cầu của xã hội hoặc đơn đặt hàng sản phẩm. Sau khi hoàn thành vẽ hoạ tiết hoa văn, nghệ nhân tiến hành chạm khắc các hoạ tiết hoa văn theo yêu cầu về hình khối (giai đoạn tạo tác). 

Thể hiện hoạ tiết hoa văn trang trí cho sản phẩm (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

 

Định hình thô hoạ tiết hoa văn sản phẩm (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

 

Giai đoạn đánh bóng sản phẩm (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

Sơ đồ sản xuất hiện nay

Nhìn chung, quy trình sản xuất đá thủ công mỹ nghệ ở Ninh Vân hiện nay không có nhiều thay đổi so với quy trình sản xuất truyền thống nhiều đời nay về mặt nguyên lý thực hiện. Chỉ có một số thay đổi hiện đại hơn liên quan đến công cụ để hỗ trợ việc thao tác thuận tiện hơn như các công cụ pha chế (máy cưa, máy cắt đá, cẩu trụ), công cụ định hình sản phẩm (máy khoan, máy đụ) và công cụ đánh bóng sản phẩm (máy mài)...

Không gian hoạt động nghề

Do đặc thù hoạt động nghề sản xuất đá mỹ nghệ truyền thống mang tính nhóm hộ gia đình và hộ gia đình nên hầu như mọi không gian gia đình, các khoảng trống và công cộng trong làng đều được sử dụng làm nơi sản xuất và cất giữ vật liệu và sản phẩm liên quan đến đá mỹ nghệ. 

Không gian sản xuất truyền thống

Mọi không không gian trống đều được tận dụng cho hoạt động sản xuất nghề truyền thống như: ven đường, sân nhà, xưởng sản xuất

 

Không gian sản xuất truyền thống trong làng Ninh Vân (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

Không gian sản xuất hiện nay

Hiện nay, mô hình sản xuất đá mỹ nghệ làng Ninh Vân có những thay đổi đáng kể do quy mô sản xuất cũng như yêu cầu di chuyển và tách không gian sản xuất ra khỏi không gian ở để đảm bảo chất lượng vệ sinh môi trường tại khu vực cư trú. Tuy nhiên, việc di chuyển này mới chỉ bặt đầu, không gian sản xuất hiện vẫn còn khá đa dạng khi người dân tận dụng mọi khoảng trống có thể để chế tác sản phẩm đá mỹ nghệ. 

Không gian sản xuất đá mỹ nghệ hiện nay tại làng Ninh Vân (Nguồn: Nhóm nghiên cứu)

Kinh tế: Sản lượng, thị trường, thu nhập, hiệu quả

Sản lượng

Theo đánh giá chung của lãnh đạo UBND xã Ninh Vân thì hiện nay hiệu quả của nghề sản xuất đá thủ công mỹ nghệ của làng Ninh Vân đã khẳng định được thương hiệu không chỉ trong nước mà còn xuất khẩu ra thế giới. Thể hiện chất lượng vào khả năng đáp ứng nhu cầu và thị yếu của xã hội.

Thị trường

Theo báo cáo kinh tế - xã hội của xã Ninh Vân cũng như khảo sát thực tế của nhóm nghiên cứu, thị trường của đã mỹ nghệ của làng Ninh Vân khá phong phú với thị trường trong nước và từng bước tiếp cận với thị trường nước ngoài do nhu cầu thực tế của xã hội. Chính vì vậy, nhu cầu nhân lực và nuồn nhân lực tay nghề cao có xu hướng gia tăng trong thời gian gần đây. Bộc lộ rõ nhất qua việc  xã Ninh Vân đã chủ động liên kết thường xuyên với Trường Cao đẳng nghề Nam Định đào tạo nghề cho con em địa phương. Đến nay đã mở được 10 lớp cho 455 học sinh và khi ra trường có tay nghề bậc 3/7, hiện có công việc làm ổn định ở các doanh nghiệp, tổ hợp tác trên địa bàn xã. Toàn xã hiện có 80 doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ; trên 500 hộ cá thể và tổ hợp tác sản xuất chế tác đá mỹ nghệ; 13/13 thôn, xóm có lao động làm nghề đá mỹ nghệ. UBND tỉnh hiện đã công nhận làng nghề cho 10 thôn và 1 làng nghề đá mỹ nghệ tập trung.

Thu nhập người lao động và hiệu quả sản xuất

Theo kết quả khảo sát thực tế, tùy theo tay nghề của nghệ nhân và thợ thủ công có mức độ thu nhập khá chênh lệch; cụ thể các nghệ nhân hoặc thợ thủ công tay nghề cao có thu nhập bình quân giao động  thu nhập dao động từ 5.500.000 đến 6.000.000 đồng/tháng/người; còn đối với thợ mới học việc hoặc thợ phụ thì có mức thu nhập tính theo ngày và đạt khoảng 250.000-300.000/ngày công.

Tiềm năng và hạn chế trong phát triển làng nghề

Sau một thời gian thiếu kiểm soát về các sản phẩm tượng đá, nhiều linh vật ngoại lai bằng đá xuất hiện tràn lan tại các công trình tôn giáo tín ngưỡng. Bộ VH-TH-DL đã có khuyến cáo về việc ngừng chế tác linh vật ngoại lai. Từ đó, làng nghề Ninh  Vân đã nhận được rất nhiều đơn đặt hàng chế tác linh vật Việt, tiêu biểu là mẫu nghê đá tại đền thờ vua Đinh - vua Lê, một trong những mẫu được Bộ VH-TT-DL đồng ý cho sản xuất. Ông Nguyễn Quang Diệu, Trưởng ban Quản lý làng nghề, khẳng định:“Hiện nay thợ làng nghề Ninh Vân đã chế tác được hầu hết các mẫu linh vật thuần Việt, một số thợ của chúng tôi còn chế tác được cả rồng thời Lý, Trần. Chỉ cần khách hàng có nhu cầu là chúng tôi có thể đáp ứng được hết”

Với lịch sử truyền thống 400 năm chế tác đá thủ công mỹ nghệ cùng với xu hướng sử dụng kiến trúc đá và các sản phẩm từ đa trong thời gian gần đây đã tạo động lực rất lớn cho việc phát huy giá trị nghề đã truyền thống của Ninh Vân. Đồng thời mở ra những tiềm năng đáng kể để phát triển thành một làng nghề truyền thống kiểu mẫu gắn với các hoạt động du lịch văn hóa nhằm bảo tồn di sản nghề truyền thống và đem lại lợi ích kinh tế cho người dân địa phương.

Tuy nhiên, để phát triển làng nghề thì không phải là một bài toán đơn giản và có nhiều yếu tố tác động đáng kể tới khả năng này, cụ thể như sau: 

- Chính quyền cấp Huyện và Xã chưa có định hướng chính sách và hỗ trợ cụ thể cho kế hoạch quảng bá nghề đá trên các phương tiện thông tin đại chúng, mà chủ yếu mới dựa vào sức mạnh nội sinh của nghề. 

- Do đặc thù nghề đá tác động nhiều tới chất lượng môi trường sống sẽ là một yếu tố tác động nhiều đến công tác quy hoạch và định hướng phát triển sản xuất của làng nghề.

- Nguyên liệu sử dụng cho nghề đá là một tài nguyên cạn kiệt, chính vì vậy nguồn cung cấp này sẽ không lâu dài, tính ổn định không cao do lệ thuộc vào nguồn cung cấp từ các địa phương khác cũng như yêu cầu về chất lượng và thẩm mỹ của nguyên liệu chế tác. 

- Sản phẩm thủ công mỹ nghệ của làng đá Ninh Vân tập trung mạnh vào công trình tôn giáo tín ngưỡng và lăng mộ, nên khó có sự đa dạng về mẫu mã sản phẩm, nên không hấp dẫn cũng như nhu cầu của khách du lịch, đồng thời giá trị thẩm mỹ của hoạ tiết hoa văn hạn chế do phụ thuộc vào loại hình sản phẩm vì vậy sức cạnh tranh còn chưa cao. 

- Thời gian gần đây, giá cả vật tư và lao động cung cấp nguyên vật liệu có xu hướng tăng cao nên gây bất lợi cho người sản xuất. 

- Không gian cảnh quan làng Ninh Vân bị ô nhiễm nghiêm trọng đặc biệt về chất thải rắn và khói bụi nên không hấp dẫn đối với hoạt động du lịch và dịch vụ cho khách đến tham quan làng nghề. 

Vấn đề ô nhiễm môi trường sống ở làng Ninh Vân hiện nay 

Hãy gọi chúng tôi để được tư vấn miễn phí
0913 542 332
phcuong39@gmail.com

DI SẢN LÀNG VIỆT

Assoc. Prof. Dr. PHAM HUNG CUONG
Head of Urban and Regional Planning Department
Address: 55 Giaiphong road, Hai Ba Trung Dist, Hanoi, Vietnam
Email: phcuong39@gmail.com/ cuongph@nuce.edu.vn
Mobile: +84 913542332