Làng Phù Lãng (Bắc Ninh) - TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH TỪ VĂN HÓA NGHỀ TRUYỀN THỐNG

 

 

Làng gốm Phù Lãng là một làng nghề truyền thống lâu đời của Bắc Ninh. Phù Lãng nằm bên bờ sông Cầu và có nhiều bến đò ngang suốt ngày chở khách qua lại. Đối diện bên kia sông là xã Tư Mại, xã Thắng Cương của huyện Yên Dũng tỉnh Bắc Giang. Sông Cầu là con sông dài nhất chảy trên hai địa phận tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, được coi là con sông hiền hòa nhất trong các sông ngòi của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng và sông Thái Bình. Vì lòng sông có độ dốc thấp nên vào mùa cạn nước sông chảy lững lờ. Từ bao đời nay, sông Cầu đã đi vào thi ca, huyền thoại của xứ Kinh Bắc. Quế Võ nằm bên hữu ngạn sông Cầu, là dải đồng bằng phù sa cổ, nơi mà các nhà thổ nhưỡng học gọi là vùng “nhiều ruộng, ít đồi”, là vùng thể hiện rõ nét nhất tính chất trung du của đất Kinh Bắc xưa. Bởi vậy mà dòng sông này đã gắn bó với đời sống sinh hoạt và đời sống văn hóa tinh thần của người dân Phù Lãng từ hàng trăm năm nay.

Phù Lãng còn có những dấu tích lịch sử gắn kết với những giai thoại, truyền thuyết lưu truyền rộng rãi trong dân gian như “Đấu đong đầu”, “Cây đa vua ngự”, “Bến đò giăng vương”, hay những địa danh như đèo Gạo, bãi Tắm Ngựa, và một loạt xứ đồng mang những cái tên rất độc đáo: Mả Vường, Mả Cháy, Mả Ngòi, Mả Bầu, Mả Yên… Điều đó tạo nên một Phù Lãng bí ẩn đầy huyền thoại.

Phù Lãng có cảnh quan của một làng quê trung du Bắc Bộ với núi non, sông nước hữu tình, những cánh đồng lúa xanh lộng gió, những nếp nhà lợp bằng ngói đỏ đã phủ màu thời gian, với những đống củi chất cao ngất theo kiểu “toang trâu”. Tất cả tạo thành một bức tranh đầy màu sắc mang vẻ đẹp bình dị đậm chất làng quê Bắc Bộ Việt Nam. Chính cảnh sắc thiên nhiên đó đã đáp ứng được tâm lí hoài cổ của nhiều du khách trong và ngoài nước.

Điểm dễ nhận biết nhất của Phù Lãng chính là hình ảnh những sản phẩm gốm tràn ngập khắp nơi, trên sân nhà, dưới bờ ruộng, dọc các con đường đi…Nào tiểu quách, nào chậu cảnh, bình gốm, chum vại, ống nước… cái đỏ tươi màu đất, cái đã bạc màu rêu phong, thô mộc hoặc lên nước bóng loáng… Với những vật trang trí tình cờ ấy, mỗi góc đường, hàng rào, ngôi nhà của Phù Lãng đều trở thành một khuôn hình dễ thương đầy chất mộc mạc, giản dị của một làng nghề yên bình. Có lẽ vì thế mà Phù Lãng là một trong những điểm đến thú vị của các tay săn ảnh chuyên và không chuyên, trong và ngoài nước.

Cách làng gốm không xa về phía Bắc là con sông Cầu thơ mộng với con đò xuôi ngược – hình ảnh hiếm hoi của khung cảnh làng quê Bắc bộ xưa còn sót lại. Sự kết hợp giữa dòng sông, cánh đồng và những ngôi nhà ngói đỏ sẽ mang đến cho du khách nhiều cảm giác khác lạ - vừa gần gũi, thân quen, vừa hoài niệm và thơ mộng – cái mà những đô thị lớn không còn lưu giữ.

 

Tài nguyên du lịch văn hóa

Làng gốm Phù Lãng được xem là một dạng tài nguyên du lịch nhân văn và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi các sản phẩm du lịch của làng nghề bao gồm trong đó cả nội dung giá trị vật thể và phi vật thể.

a) Truyền thuyết về tổ nghề gốm Phù Lãng

Nước ta có hàng trăm ngàn làng nghề thủ công và mỗi làng nghề lại có vị tổ nghề riêng. Vì vậy mà có hiện tượng cùng làm một nghề nhưng mỗi làng lại thờ tổ nghề riêng của làng mình. Cùng nghề sản xuất gốm nhưng Bát Tràng thờ ông Hứa Vĩnh Kiều, Thổ Hà thờ ông Đào Trí Tiến, còn Phù Lãng thờ ông Lưu Phong Tú.

Đặc trưng sản xuất sản phẩm gốm của làng nghề Phù Lãng

Nghề gốm Phù Lãng đã để lại dấu ấn lịch sử ngót 10 thế kỷ. Sản phẩm chính của gốm Phù Lãng xưa là chum vại, ấm đất, chậu cảnh, tiểu sành... Ngày nay với những bàn tay tài hoa muốn khôi phục và gìn giữ nghề truyền thống của làng, các nghệ nhân thế hệ mới như nghệ nhân Vũ Hữu Nhung - với tên quen gọi Gốm Nhung, nghệ nhân Nguyễn Minh Ngọc với tên quen thuộc Gốm Ngọc đã phát triển tinh hoa của nghề gốm bằng nghệ thuật tạo hình khối, hoa văn đặc sắc. Nhiều sản phẩm và mẫu gốm mới như: tranh gốm, lọ hoa gốm, ấm chén gốm, gốm trang trí, gốm ốp tường, lư hương... đã và đang được khách, doanh nhân, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước yêu thích.

 

Khả năng tạo hình ảnh đặc trưng, đặc sắc trong không gian làm việc

Nếu các làng nghề gốm hiện nay trên cả nước đã có những lò nung hiện đại, sử dụng chất đốt công nghiệp thì người dân Phù Lãng vẫn trung thành với phương pháp nung truyền thống. Đó là lí do tại sao, mặc dù nằm tiếp giáp với vùng than Quảng Ninh nhưng ở Phù Lãng người ta vẫn dùng củi để nung, nhờ sự biến nhiệt khác nhau tạo ra những vết táp trên bề mặt gốm mà không phương pháp nào thay thế nổi.

 

Sản phẩm thương mại đặc trưng (khác với sản xuất hàng loạt, không kế thừa truyền thống)

Gốm Phù Lãng có nét sắc thái riêng biệt, đó là những sản phẩm gốm men nâu, nâu đen, vàng nhạt, vàng thẫm, vàng nâu... mà người ta gọi chung là men da lươn. Đây là một loại men được chế tạo rất kì công. Muốn cho men óng, phải dùng tro đốt từ củi rừng cùng với đá, làm đất sét mịn khô đập nhỏ cho vào nước rồi lọc qua rây bột. Củi phải mua. Men và đất phải rất kì công, mà sản phẩm phải đẹp và giá phải rẻ. Đây cũng là một nước men đặc trưng gốm Phù Lãng khi đem so sánh với nước men rạn của Bát Tràng hay men cánh gián của Thổ Hà.

Có thể nói nét đặc trưng nổi bật trong trang trí gốm Phù Lãng là sử dụng phương pháp đắp nổi theo hình thức chạm bong, mà người Phù Lãng quen gọi là chạm kép các đề tài: Tứ linh, ghê, hạc, mặt hổ phù, chữ “Thọ”, hồi văn, bằng cánh sen, sóng nước… Đối với những sản phẩm được sản xuất đại trà như gốm gia dụng, người Phù Lãng rất ít trang trí. Tuy nhiên, gốm Phù Lãng có ưu thế ở chất men màu tự nhiên, bền và lạ, dáng gốm mộc mạc, thô phác, nhưng khỏe khoắn, chứa đựng vẻ đẹp nguyên sơ của đất và đậm nét điêu khắc.Vẻ đẹp này hoàn toàn đối lập với vẻ đẹp tinh tế của gốm sứ Bát Tràng hay vẻ rắn chắc, “đanh thép ” của gốm Thổ Hà.

Khác với những sản phẩm gốm lấy chất liệu từ “xương ” đất sét xanh của Thổ Hà, sét trắng của Bát Tràng, gốm Phù Lãng được tạo nên từ “xương ” đất đỏ hồng lấy từ vùng Thống Vát, Cung Khiêm (Bắc Giang). Đất được chở về Phù Lãng theo đường sông. Điều này rất thuận lợi do Phù Lãng không phải lấy đất sét tại chính làng họ, tránh phá vỡ cấu trúc địa chất và cảnh quan làng nghề.

Xương đất sét có màu hồng nhạt, khi nung ở nhiệt độ cao, xương gốm chuyển màu gan gà, với hai màu men chủ đạo là nâu vàng và nâu đen (thường gọi là men da lươn). Nếu vẻ đẹp của gốm Bát Tràng là sự đa dạng về nước men, những nét vẽ tinh tế, thì hồn cốt của Phù Lãng được tạo nên từ sự dân dã, mộc mạc của nước men da lươn này.

Mỗi sản phẩm gốm đều mang một dấu ấn cá nhân riêng, phụ thuộc vào tình cảm và cảm xúc của người làm ra nó nên có sức hấp dẫn đặc biệt.

Ngày nay, các nghệ nhân làm gốm đã sáng tạo ra nhiều sản phẩm mới như: tranh gốm, lọ hoa, ấm chén, gốm trang trí, gốm ốp tường…đã và đang được khách thập phương quan tâm, đón nhận. Lớp các nghệ nhân trẻ cũng đã thổi hồn vào những sản phẩm gốm, biến những sản phẩm tưởng chừng như rất bình thường trở nên sinh động và lạ mắt. Đó có thể là những chiếc mặt lạ gốm theo lối tuồng, lối Tây Nguyên với đa dạng màu sắc và kích cỡ; là những miếng gốm trang trí ngộ nghĩnh, nhỏ nhắn nhưng rất cầu kì dành cho giới trẻ. Và đó cũng có thể là những miếng gốm ốp lát dùng trong trang trí nội, ngoại thất rất độc đáo, rất riêng… Trên mỗi sản phẩm gốm là những hoa văn nổi mộc mạc, dân dã nhưng không kém phần tinh tế như họa tiết trống đồng, nhà cổ, những cánh đồng, cánh cò, những bông hoa, ngọn cỏ hay thậm chí cả những bức tranh Đông Hồ… Không chỉ hiện diện ở đồ mỹ nghệ, gốm còn hóa thân vào nhiều đồ vật khác như đồng hồ treo tường hay dàn loa đủ cả âm treble, bass… Những điều này minh chứng cho sức sáng tạo dồi dào, vô tận của các nghệ nhân Phù Lãng bắt kịp hơi thở thời đại. Đây là một lợi thế vô cùng lớn để thu hút khách du lịch khi nhu cầu thưởng thức cái đẹp và thẩm mỹ cảm nhận của con người ngày càng đòi hỏi cao hơn.

Những sản phẩm gốm mỹ thuật đương đại, đậm tính sáng tạo đã được ra đời, gắn liền với tên tuổi của các nghệ nhân trẻ, được đào tạo bài bản như anh Vũ Hữu Nhung với thương hiệu gốm Nhung, anh Nguyễn Minh Ngọc với thương hiệu gốm Ngọc hay anh Trần Mạnh Thiều với thương hiệu gốm Thiều và danh hiệu “Bàn tay vàng ”… họ là những người đã thực sự tạo nên nét mới cho làng gốm.

Về mặt tạo hình, gốm Phù Lãng được sử dụng nhiều phương pháp khác nhau trong nghệ thuật tạo dáng, với những hình khối đa dạng. Nhưng nhìn chung có thể quy vào hai phương pháp cơ bản: tạo hình trên bàn xoay và in trên khuôn gỗ hoặc khuôn đất nung rồi dán ghép lại. Mỗi loại hình sản phẩm, mỗi chủng loại hàng đều có những kỹ thuật, kỹ xảo riêng, tất cả đều nhằm đạt được hiệu quả tối đa về hai phương diện: kinh tế và thẩm mỹ.

Hiện nay, đồ gốm dùng trong tín ngưỡng dân gian Phù Lãng vẫn còn hiện diện trong một số di tích lịch sử ở châu thổ sông Hồng như các đình, đền, chùa…

Những năm gần đây, Phù Lãng đã cho ra đời nhiều mẫu hàng mới, phù hợp với nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ của người tiêu dùng.

Hiện nay, thị trường tiêu thụ của gốm Phù Lãng trải rộng từ các tỉnh miền núi phía Bắc, qua Bắc Bộ tới vùng Nam Trung Bộ. Với đội ngũ nghệ nhân tài hoa, Phù Lãng đã tìm cho mình một chỗ đứng trên thị trường gốm trong nước và ngoài nước. Mô hình các sản phẩm gốm mỹ thuật – mỹ nghệ hiện đại phát triển bên cạnh những sản phẩm truyền thống sẽ là hướng phát triển của gốm Phù Lãng trong tương lai. Hàng loạt sản phẩm như tranh gốm, lọ hoa, bình hoa các loại, ấm chén, gốm trang trí, gốm ốp tường nhà, lư hương, hòn non bộ… có chất lượng, mẫu mã đẹp đã được đông đảo du khách, các doanh nhân, các nhà nghiên cứu văn hóa quan tâm, đón nhận, đánh giá cao.

 

Tiềm năng tạo sản phẩm lưu niệm

Sản phẩm gốm của làng với nguồn nguyên liệu đất sét có màu vàng nhạt qua nhiều công đoạn chế biến, tạo dáng, tạo hình đã trở thành sản phẩm độc đáo tân tiến nhưng vẫn mang đầy đủ tính chất đặc trưng của dòng gốm cổ có niên đại cách ngày nay hàng nghìn năm.

Sản phẩm gốm Phù Lãng không đơn thuần chỉ là sự nhào nặn cố hữu từ đời này qua đời khác mà trong mỗi sản phẩm là sự kết hợp tuyệt vời giữa tính truyền thống với nghệ thuật đương đại. Gốm Phù Lãng có màu men đặc biệt, cách tạo hình độc đáo, chủng loại đa dạng và nhất là đường nét trang trí thì không một làng gốm nào có thể giống với nó. Cách tạo hình và nung, rõ ràng gốm Phù Lãng trội hơn hẳn. Đó là nhờ cách tạo hình bằng tay của các nghệ nhân Phù Lãng, khác hẳn với phương thức chế tác bằng máy và khuôn của gốm Bát Tràng. Nếu như chất men của Bát Tràng sặc sỡ với màu xanh lam, màu tam thái, màu huyết dụ… trên nền trắng của xương đất thì gốm Phù Lãng lại có men trầm ấm màu da lươn, vàng sẫm, vàng nhạt, nâu, sành, màu đỏ của đất… Men gốm Phù Lãng chịu lửa trực tiếp, được nung bằng lò đốt củi. Nhờ đó mà màu men của gốm Phù Lãng rất khác biệt so với các làng gốm khác của vùng đồng bằng Bắc Bộ hay của cả Việt Nam nói chung.

Như vậy làng gốm Phù Lãng chính là một địa chỉ văn hóa phản ánh nét văn hóa độc đáo của địa phương nơi đây, nơi hội tụ các giá trị kinh tế - văn hóa- xã hội có tính chất lịch sử, là một bộ phận không thể tách rời của vùng đất Kinh Bắc huyền diệu. Tiềm năng du lịch của Phù Lãng là lớn, khả năng thu hút khách du lịch tham quan làng nghề cao, nhưng hiện nay làng gốm Phù Lãng chưa trở thành điểm đến tham quan cho khách du lịch, chưa trở thành chốn dừng chân, là điểm tìm về của những người yêu mến hồn dân tộc nước nhà.

 

Các tiềm năng tạo sản phẩm du lịch khác từ văn hóa nghề

So với Bát Tràng, công tác làm du lịch ở Phù Lãng cần phải học hỏi rất nhiều. Bát Tràng thu hút được số đông khách du lịch không chỉ vì sản phẩm gốm phong phú mà còn vì có cơ sở vật chất, hạ tầng phục vụ du lịch khá tốt. Trong khi ở Bát Tràng, chợ gốm đã được xây dựng và hoạt động từ lâu, các xưởng gốm vừa sản xuất vừa có cửa hàng trưng bày và bán gốm rất chuyên nghiệp, rất nhiều nhà hàng ăn uống hợp vệ sinh có thể đáp ứng nhu cầu cao của khách du lịch. Thì ở Phù Lãng, chợ gốm mới được quy hoạch và xây mới từ năm 2009, hoạt động kinh doanh còn hạn chế, các xưởng gốm chủ yếu là sản xuất, sản phẩm gốm xếp tràn lan khắp sân, vườn, thậm chí cả đường đi cũng có mà không có cửa hàng trưng bày hay cửa hàng kinh doanh ngoài xưởng gốm của anh Vũ Hữu Nhung, chưa có nhà hàng ăn uống phục vụ khách v.v… Nói đến làm du lịch ở Phù Lãng, rất cần ý tưởng sáng tạo, anh Vũ Hữu Nhung - một người con của Phù Lãng tâm sự “Nhung sẽ thuyết phục dân làng gốm xây dựng một con đường Gốm Phù Lãng từ đường lộ vào làng dài 6 km là những sản phẩm từ bao đời nay như một bảo tàng gốm sứ ấn tượng. Anh cũng sẽ mở rộng khu gốm Nhung Phù Lãng như một khu du lịch thu hẹp vừa kinh doanh sản xuất, vừa phục vụ du lịch, giới thiệu các dây chuyền sản xuất, quy trình khai thác cho các tour du lịch và công nghệ bán hàng hiện đại gửi hàng theo contener đến chính quốc. Tại công ty sẽ xây dựng khu nghỉ trọ để khách du lịch tham gia vào quy trình một ngày sản xuất ở làng gốm cũng như nhận lại chính sản phẩm của du khách làm ra”. Cách làm này Bát Tràng đã thực hiện khá thành công, đồng thời nơi đây còn tạo ra một loại hình vận chuyển khá độc đáo và thuần chất nông thôn Việt Nam, đó là khách du lịch có thể tham quan làng gốm Bát Tràng bằng xe trâu. Loại xe này trước đây người nông dân thường dùng để chở lúa thì nay được người dân Bát Tràng cải tiến và trang trí rất đẹp để phục vụ khách du lịch. Đó là một cách làm du lịch độc đáo và rất hiệu quả.

 

Hãy gọi chúng tôi để được tư vấn miễn phí
0913 542 332
phcuong39@gmail.com

DI SẢN LÀNG VIỆT

Assoc. Prof. Dr. PHAM HUNG CUONG
Head of Urban and Regional Planning Department
Address: 55 Giaiphong road, Hai Ba Trung Dist, Hanoi, Vietnam
Email: phcuong39@gmail.com/ cuongph@nuce.edu.vn
Mobile: +84 913542332